Manuskrypt Wojnicza

W 1912 roku polski antykwariusz Wilfrid Voynich, czyli Michał Wojnicz, urodzony na Litwie, kupił od jezuitów z Villa Mondragone koło Frascati pod Rzymem zbiór rękopisów. Był wśród nich niewielki, niepozorny tom zapisany płynnym pismem niepodobnym do żadnego znanego alfabetu. Jego strony wypełniały barwne rysunki: rośliny, które trudno zidentyfikować, koliste diagramy z gwiazdami i znakami zodiaku, grupy nagich kobiet w basenach połączonych rurami oraz naczynia przypominające te, których używali aptekarze.

W księdze znajdował się list napisany w 1665 lub 1666 roku przez Johannesa Marcusa Marciego, rektora uniwersytetu w Pradze, który przesyłał ją słynnemu jezuickiemu uczonemu Athanasiusowi Kircherowi w Rzymie, twierdzącemu, że odczytał egipskie hieroglify. Marci donosił, że księgę kupił niegdyś cesarz Rudolf II, wielki kolekcjoner osobliwości. Wyblakły podpis na pierwszej stronie, widoczny w świetle ultrafioletowym, należy do Jacobusa Horcicky’ego de Tepenec, chemika na dworze Rudolfa.

Voynich spędził resztę życia, próbując odkryć autora i znaczenie księgi. Po jego śmierci i śmierci jego wdowy manuskrypt sprzedano antykwariuszowi H.P. Krausowi, który nie mógł znaleźć nabywcy i w 1969 roku podarował go Yale. Manuskrypt badało później wielu ekspertów od paleografii, botaniki i kryptologii, a Voynich rozsyłał fotografie wśród uczonych w nadziei, że ktoś rozwiąże zagadkę.

W 2009 roku badacze z Uniwersytetu Arizony przeprowadzili datowanie radiowęglowe próbek pergaminu i ustalili, że skóry zwierzęce przygotowano między 1404 a 1438 rokiem. Analiza atramentów wykazała materiały zgodne z tym okresem, a większość badaczy uważa, że tekst i ilustracje dodano niedługo po wykonaniu pergaminu. Wyklucza to autorstwo Rogera Bacona, który zmarł około 1292 roku, i czyni XVII-wieczne lub współczesne fałszerstwo znacznie mniej prawdopodobnym, choć nie ściśle niemożliwym.

Pismo składa się z niewielkiego zestawu znaków, zapisanych płynnie i z nielicznymi poprawkami. Słowa powtarzają się według wzorów, które pod pewnymi względami przypominają języki naturalne, na przykład w tym, jak często pojawiają się słowa pospolite. Tekst ma jednak także osobliwe cechy, takie jak niewielka różnorodność słów i te same słowa powtarzane kilka razy z rzędu. Niektórzy badacze sądzą, że szyfruje on znany język, inni, że zapisuje nieznany język lub wymyślony system pisma, a jeszcze inni, że jest to tekst bez znaczenia, stworzony tak, by wyglądał jak pismo.

Próbowali i ponieśli porażkę niektórzy z największych kryptologów XX wieku, w tym William Friedman i jego zespół, który złamał japońskie szyfry. Szczegółowe opracowanie przygotowane w 1978 roku przez Mary D’Imperio dla amerykańskiej Agencji Bezpieczeństwa Narodowego podsumowało ich wysiłki. Księga pozostaje nieodczytana. Badacze analizowali też rysunki, porównując rośliny ze średniowiecznymi zielnikami, a koliste diagramy z rękopisami astronomicznymi i astrologicznymi. Niektóre szczegóły, takie jak krój strojów i mury zamku na jednej rozkładanej stronie, porównywano ze sztuką Europy Środkowej lub północnych Włoch XV wieku, ale żadna z tych wskazówek nie doprowadziła do pewnej identyfikacji.

Pierwsze słynne rozwiązanie pojawiło się w 1921 roku, kiedy filozof William Newbold stwierdził, że księgę napisał Roger Bacon i że zapisano w niej odkrycia dokonane za pomocą mikroskopów i teleskopów. Później wykazano, że jego metoda opierała się na jego własnej wyobraźni, a w 1931 roku badacz John Manly dowiódł, że mikroskopijne znaki odczytywane przez Newbolda były po prostu spękaniami atramentu. Od tamtej pory wielu innych ogłaszało odszyfrowania, uznając tekst za wczesną formę języka tureckiego, hebrajski, łacińskie skróty, zaginiony język lub poradnik zdrowia kobiet. Żadne nie przekonało specjalistów, często dlatego, że nie daje spójnych odczytań w całej księdze.

Teoria mistyfikacji również ma długą historię. Niektórzy sugerowali, że elżbietański alchemik Edward Kelley, który bywał na dworze Rudolfa, stworzył księgę, by sprzedać ją cesarzowi; tę teorię trudno dziś pogodzić z wczesną datą pergaminu. Inni twierdzili, że sfałszował ją sam Voynich, co datowanie radiowęglowe i list Marciego czynią mało prawdopodobnym.

Dziś manuskrypt jest w pełni zdigitalizowany i swobodnie dostępny w internecie, a w 2016 roku Yale University Press wydało jego drukowane faksymile. Pojawia się w powieściach, grach i łamigłówkach i przyciąga zarówno amatorów, jak i zawodowych badaczy: to rzeczywisty obiekt historyczny, którego znaczenie pozostaje prawdziwie otwartą kwestią.