Sabbataj Cwi, mesjasz roku 1666

Tradycja żydowska od dawna głosi, że pewnego dnia Mesjasz, potomek króla Dawida, zgromadzi wygnańców Izraela i zapoczątkuje erę pokoju. Na przestrzeni wieków kilka postaci rościło sobie tę rolę lub ją przypisywano, i za każdym razem większość rabinów nawoływała do ostrożności. W XVII wieku nadzieja ta nabrała nowej pilności. Rzezie Żydów na Ukrainie podczas powstania Chmielnickiego w 1648 roku wstrząsnęły światem żydowskim, a nauki szesnastowiecznego kabalisty Izaaka Lurii z Safedu szeroko się rozpowszechniły. Kabała luriańska opisywała świat jako miejsce rozproszonych boskich iskier, czekających na zgromadzenie, w procesie zwanym tikkun, czyli naprawą, który miał się zakończyć odkupieniem.

Sabbataj Cwi urodził się w 1626 roku w Smyrnie, ruchliwym porcie osmańskim. Był biegły w Talmudzie i kabale, ale jego zachowanie zdumiewało otoczenie. Okresy głębokiej depresji przeplatały się z chwilami uniesienia, w których dopuszczał się dziwnych czynów, takich jak wymawianie zakazanego imienia Boga. Rabini w Smyrnie, a później w Salonikach wydalili go. Współcześni autorzy często sugerowali, że cierpiał na coś, co dziś nazwano by chorobą afektywną dwubiegunową, choć takie diagnozy na przestrzeni stuleci pozostają spekulacją.

Rozstrzygające spotkanie nastąpiło w 1665 roku. Sabbataj udał się do Gazy, by odszukać Natana, młodego uczonego, który cieszył się tam sławą uzdrowiciela dusz. Natan, który sam doznał proroczej wizji, oznajmił, że Sabbataj jest Mesjaszem. Sabbataj przyjął tę rolę. Natan wkrótce stał się głosem ruchu, pisząc listy, modlitwy i wskazania pokutne, które krążyły po całym świecie żydowskim.

To, co nastąpiło, jest jednym z najbardziej niezwykłych epizodów w historii Żydów. Listy zapowiadające Mesjasza w ciągu kilku miesięcy dotarły do Aleppo, Kairu, Wenecji, Amsterdamu, Hamburga, Polski i Jemenu. W wielu gminach ludzie pościli, kąpali się w lodowatej wodzie i dawali jałmużnę jako pokutę, w innych tańczono na ulicach. Do nabożeństw w synagogach dodano modlitwy za Sabbataja. Kupcy z Amsterdamu, zamożnej i wyrobionej gminy, byli wśród jego entuzjastycznych zwolenników, a wierzący i sceptycy toczyli w wielu miastach zażarte spory.

Poruszenie wykroczyło poza świat żydowski. Chrześcijańscy milenaryści w Anglii i Niderlandach, z których wielu spodziewało się wielkich wydarzeń w 1666 roku, uważnie śledzili wieści, a gazetki i broszury donosiły o rzekomym Królu Żydów. Sekretarz Towarzystwa Królewskiego w Londynie, Henry Oldenburg, pytał filozofa Spinozę, co sądzi o tych pogłoskach. Małżeństwo Sabbataja dodało dramatyzmu. Jego żona Sara była młodą kobietą, która jako dziecko przeżyła rzezie w Polsce i podobno ogłosiła, że jest przeznaczona na żonę Mesjasza. Jej historia, opowiadana z wieloma upiększeniami, stała się częścią legendy.

Pod koniec 1665 roku Sabbataj wrócił do Smyrny, gdzie wśród wielkiego poruszenia przejął kontrolę nad gminą. Ogłosił zmiany w praktyce żydowskiej, zaczynając od zniesienia jednego z dni postu; później, już z więzienia, zamienił w święto post Dziewiątego Aw, upamiętniający zburzenie Świątyni, który był zarazem dniem jego urodzin. Na początku 1666 roku popłynął do Stambułu, najwyraźniej spodziewając się odebrać koronę sułtanowi. Zamiast tego władze osmańskie go aresztowały. Po pewnym czasie w więzieniu przetrzymywano go w twierdzy Gallipoli, którą jego wyznawcy nazywali Wieżą Mocy. Przyjmował tam gości i żył w pewnym komforcie, a pielgrzymi z wielu krajów przybywali, by go zobaczyć.

Punkt zwrotny nastąpił we wrześniu 1666 roku. Polski kabalista Nehemiasz ha-Kohen odwiedził Sabbataja i według źródeł po ich spotkaniu doniósł na niego władzom osmańskim. Sabbataja zabrano na dwór sułtana w Edirne. Postawiony, jak podają relacje, przed wyborem między śmiercią a konwersją, włożył muzułmański turban i przyjął imię Aziz Mehmed Efendi. Otrzymał honorowe stanowisko i pensję.

Dla większości wierzących wiadomość ta była katastrofą. Rabini starali się przywrócić porządek, a wiele gmin próbowało usunąć ze swoich zapisów ślady tego epizodu. Rabin Jakub Sasportas z Hamburga, który od początku sprzeciwiał się ruchowi, zgromadził listy i relacje, które pozostają ważnym źródłem. Glikl z Hameln, żydowska kupcowa, której pamiętnik jest rzadką relacją kobiety z tamtej epoki pisaną w pierwszej osobie, wspominała, jak jej teść spakował beczki z zapasami na podróż do Ziemi Świętej i jak stały one w jego domu, czekając, przez całe lata.

Mniejszość się nie poddała. Natan z Gazy dowodził, że Mesjasz musiał zstąpić w sferę nieczystości, by ocalić ukryte tam święte iskry, więc apostazja nie była zdradą, lecz koniecznym, ukrytym etapem odkupienia. Niektórzy wyznawcy, widząc w tym wzór, sami przeszli na islam. Sabbataj, wciąż przestrzegający niektórych praktyk żydowskich, został ostatecznie zesłany do Dulcigno na wybrzeżu Adriatyku, gdzie zmarł w 1676 roku. Natan zmarł w Skopje w 1680 roku. Dla pozostałych wyznawców śmierć Mesjasza na wygnaniu stała się kolejną tajemnicą do wyjaśnienia, a niektórzy utrzymywali, że wcale nie umarł, lecz został ukryty, by powrócić w wyznaczonym czasie.

W Salonikach kilkaset rodzin wierzących przeszło na islam w latach 80. XVII wieku, już po śmierci Sabbataja. Zaczęto ich nazywać po turecku dönme, czyli „tymi, którzy się odwrócili”. Na zewnątrz byli muzułmanami, ale przez pokolenia zawierali małżeństwa we własnych grupach i zachowywali prywatne modlitwy i tradycje czczące Sabbataja. Na początku XX wieku niektórzy z nich odgrywali znaczącą rolę w handlu Salonik i w ruchach reformatorskich. Po grecko-tureckiej wymianie ludności w latach 1923–1924 większość przeniosła się do Turcji, gdzie społeczność stopniowo rozpłynęła się w szerszym społeczeństwie.

W Europie idee sabbatiańskie przetrwały w ukryciu w XVIII wieku i zasiliły ruch Jakuba Franka w Polsce. Świat rabiniczny zareagował wzmożoną podejrzliwością wobec roszczeń mesjańskich i tajnych nauk kabalistycznych. Wielki historyk Gershom Scholem w swoim monumentalnym studium z 1957 roku, przetłumaczonym na angielski w 1973 roku, dowodził, że kryzys sabbatiański był punktem zwrotnym w historii Żydów. Późniejsi badacze polemizowali z częścią jego interpretacji, ale epizod ten pozostaje kluczowy dla zrozumienia mistyki żydowskiej, nadziei mesjańskich i ceny zawiedzionych oczekiwań.