Niebiańskie Królestwo Tajpingów

W cesarskich Chinach egzaminy urzędnicze były wielką drabiną awansu. Setki tysięcy mężczyzn latami studiowały klasyki konfucjańskie w nadziei na ich zdanie, a udawało się to tylko znikomej części. Hong Xiuquan, urodzony w 1814 roku w chłopskiej rodzinie Hakka pod Kantonem, był jednym z wielu, którzy oblewali raz za razem. Po trzecim niepowodzeniu w 1837 roku ciężko zachorował. W gorączce doznał wizji: zabrano go do nieba, oczyszczono, a tam spotkał czcigodnego starca ze złotą brodą, który dał mu miecz do niszczenia demonów, oraz mężczyznę w średnim wieku, którego nazywał swoim starszym bratem.

Przez kilka lat wizje pozostawały niewyjaśnione. W 1843 roku Hong przeczytał zestaw chrześcijańskich broszur, które lata wcześniej otrzymał w Kantonie: Dobre słowa napominające wiek autorstwa Liang Fa, jednego z pierwszych chińskich konwertytów na protestantyzm. Hong doszedł do wniosku, że starcem był Bóg Ojciec, starszym bratem Jezus, a on sam drugim synem Boga, posłanym, by oczyścić Chiny z demonów. Wraz z kuzynem i przyjacielem Feng Yunshanem zaczął nauczać, rozbijając konfucjańskie tablice i lokalne posągi bóstw.

Stosunek Honga do chińskiej tradycji był złożony. W późniejszych tajpińskich relacjach z jego niebiańskiej podróży sam Konfucjusz pojawia się w niebie i zostaje skarcony i ukarany za to, że fałszywymi naukami sprowadził Chińczyków na manowce, po czym pozwolono mu tam pozostać na pośledniejszym miejscu. Hong nigdy jednak nie przestał myśleć kategoriami chińskimi. Sięgał do zachowanej w klasykach pamięci o starożytnym złotym wieku, gdy, jak dowodził, Chińczycy czcili jedynego prawdziwego Boga pod imieniem Shangdi, zanim zepsuło ich bałwochwalstwo. W jego oczach przesłanie chrześcijańskie nie było obce, lecz stanowiło przywrócenie utraconej wiary samych Chin. To połączenie biblijnego monoteizmu, konfucjańskiego języka moralnego i marzeń o sprawiedliwym ładzie społecznym dało ruchowi niezwykłą siłę.

Feng zaniósł przesłanie w góry Guangxi, gdzie szerzyły się bieda, bandytyzm i napięcia między osadnikami Hakka a miejscową ludnością. Zbudował tam Stowarzyszenie Czcicieli Boga wśród górników, węglarzy i biednych chłopów. W 1847 roku Hong spędził kilka miesięcy w Kantonie u amerykańskiego misjonarza baptystycznego Issachara Jacoxa Robertsa, studiując Biblię, choć Roberts go nie ochrzcił. Tymczasem w Guangxi członkowie ruchu, tacy jak Yang Xiuqing, zaczęli wpadać w trans i przemawiać jako Bóg Ojciec lub Jezus, co dało ruchowi nowych przywódców o własnym autorytecie.

Do 1850 roku Czciciele Boga ścierali się już z lokalnymi milicjami i wojskami Qing. W styczniu 1851 roku we wsi Jintian ogłosili Taiping Tianguo, Niebiańskie Królestwo Wielkiego Pokoju, z Hongiem jako Niebiańskim Królem. Wojska tajpingów ruszyły na północ przez Hunan, gromadząc rekrutów, a w marcu 1853 roku zdobyły Nankin, dawną południową stolicę, którą przemianowały na Tianjing, Niebiańską Stolicę. Wielu mandżurskich mieszkańców miasta zabito.

Królestwo łączyło elementy chrześcijańskie i chińskie. Jego mieszkańcy święcili szabat, recytowali Dziesięć Przykazań i drukowali własne wydanie Biblii, które Hong poprawiał. Zakazali opium, alkoholu, tytoniu, hazardu, krępowania stóp i kupowania konkubin, a początkowo mężczyźni i kobiety, nawet małżonkowie, mieszkali w osobnych obozach. Plan zwany Niebiańskim Systemem Ziemskim obiecywał, że ziemia zostanie podzielona równo między rodziny – ideał zakorzeniony w chińskich klasykach w nie mniejszym stopniu niż w Biblii – choć nigdy nie wprowadzono go w pełni w życie. Królestwo przeprowadzało własne egzaminy, oparte na pismach tajpingów, a nie na tekstach konfucjańskich, i organizowało rządy poprzez rozbudowaną hierarchię królów.

Przywódcy wkrótce zwrócili się przeciwko sobie. W 1856 roku Yang Xiuqing, Król Wschodu, który twierdził, że przemawia w imieniu Boga Ojca, zażądał wyższych tytułów. Hong pozwolił innym dowódcom go zabić, a czystka, która nastąpiła, pozostawiła w Nankinie tysiące zabitych. Hong coraz bardziej zamykał się w swoim pałacu i swoich objawieniach. W 1859 roku przybył jego kuzyn Hong Rengan, który współpracował z misjonarzami w Hongkongu, i zaproponował modernizacyjne reformy, w tym koleje i banki, ale królestwo było zbyt podzielone, by je przyjąć.

Dwór Qing, osłabiony wojnami opiumowymi, nie potrafił pokonać tajpingów regularnymi siłami. Urzędnicy tacy jak Zeng Guofan wystawili armie regionalne, przede wszystkim Armię Hunańską, która prowadziła długą i brutalną kampanię w górę i w dół Jangcy. Mocarstwa zachodnie początkowo zachowywały neutralność i ciekawość, a niektórzy misjonarze odwiedzali Nankin. Po 1860 roku, gdy tajpingowie zagrozili Szanghajowi i jego handlowi zagranicznemu, rządy zachodnie poparły Qing, a oddziały dowodzone przez zachodnich oficerów, takie jak Zawsze Zwycięska Armia, prowadzona najpierw przez Amerykanina Fredericka Townsenda Warda, a później przez brytyjskiego oficera Charlesa Gordona, walczyły u boku sił Qing.

Hong Xiuquan zmarł w Nankinie w czerwcu 1864 roku, prawdopodobnie na skutek choroby. W lipcu Armia Hunańska przełamała mury i wymordowała znaczną część pozostałej ludności. Niedobitki tajpingów walczyły jeszcze przez jakiś czas w innych miejscach. Nikt nie policzył zabitych. Historycy najczęściej podają 20–30 milionów zgonów spowodowanych walkami, masakrami, głodem i chorobami, niektóre szacunki są jeszcze wyższe, a całe regiony dolnej Jangcy na dziesięciolecia się wyludniły.

Tajpingowie pozostawili sporne dziedzictwo. Dla Qing i dla wielu misjonarzy chrześcijańskich byli niebezpiecznymi heretykami. Sun Jat-sen, który pokolenie później dorastał w tym samym regionie, podziwiał Honga jako wczesnego rewolucjonistę walczącego z Mandżurami, a w XX wieku chińscy historycy komunistyczni chwalili tajpingów jako powstanie chłopskie. Dziś historycy zwracają większą uwagę na religijne serce ruchu, rolę wizji Honga i straszliwy ludzki koszt wojny. Badacze tacy jak Jonathan Spence i Rudolf Wagner dowodzili, że wiarę Honga trzeba traktować poważnie, na jej własnych warunkach, a nie zbywać jako przykrywkę dla polityki czy krzywd społecznych. W Nankinie muzeum Niebiańskiego Królestwa Tajpingów opowiada tę historię w ogrodach dawnej rezydencji książęcej.