Proces Galileusza

W 1609 roku Galileusz, profesor matematyki w Padwie, usłyszał o holenderskim przyrządzie, dzięki któremu odległe rzeczy wydawały się bliskie. Zbudował własny, ulepszył go i skierował ku niebu. W krótkiej książce z 1610 roku, Gwiezdnym posłańcu, opisał góry na Księżycu, niezliczone nowe gwiazdy i cztery księżyce krążące wokół Jowisza. Wkrótce dodał fazy Wenus i plamy na Słońcu. Odkrycia przyniosły mu sławę i stanowisko nadwornego filozofa wielkiego księcia Toskanii we Florencji.

Uczyniły go też otwartym zwolennikiem Mikołaja Kopernika, który w 1543 roku dowodził, że Ziemia codziennie obraca się wokół własnej osi i krąży wokół Słońca. Większość uczonych wciąż trzymała się starożytnego systemu z nieruchomą Ziemią w centrum, a kilka fragmentów Biblii zdawało się go potwierdzać, na przykład opowieść o tym, jak Jozue nakazuje Słońcu się zatrzymać. Gdy krytycy przywoływali te teksty, Galileusz odpowiadał w długich listach, w tym w liście do wielkiej księżnej Krystyny z 1615 roku. Pismo Święte, twierdził, nie może się mylić, ale jego interpretatorzy mogą, a Biblia uczy, „jak dostać się do nieba, a nie jak porusza się niebo” – zwrot ten przypisywał kardynałowi Baroniuszowi.

W 1616 roku sprawa trafiła do Świętego Oficjum. Jego teologowie konsultorzy orzekli, że teza o Słońcu w centrum jest „niedorzeczna i absurdalna w filozofii oraz formalnie heretycka”, a ruch Ziemi co najmniej błędny w wierze. 26 lutego kardynał Robert Bellarmin polecił Galileuszowi porzucić ten pogląd. Notatka w aktach, której status historycy wciąż dyskutują, dodaje, że nakazano mu nie wyznawać go, nie nauczać go ani nie bronić w żaden sposób. W marcu Kongregacja Indeksu zawiesiła księgę Kopernika do czasu jej poprawienia. Sam Galileusz nie został potępiony, a Bellarmin wydał mu zaświadczenie, które to potwierdzało.

W 1623 roku kardynał Maffeo Barberini, wykształcony florentczyk, który chwalił Galileusza, został papieżem Urbanem VIII. Galileusz nabrał otuchy i, w przekonaniu, że ma pozwolenie na omawianie teorii Kopernika jako hipotezy, napisał Dialog o dwu najważniejszych układach świata, wydany we Florencji w 1632 roku za zgodą Kościoła. Trzej przyjaciele spierają się w nim przez cztery dni. Obrońca starego systemu, imieniem Simplicio, wypada słabo, a jeden z jego argumentów przypominał pogląd samego papieża. Książka wyraźnie opowiadała się za Kopernikiem.

Urban poczuł się zdradzony, a wrogowie Galileusza skorzystali z okazji. Przeszukanie akt inkwizycji ujawniło notatkę z 1616 roku, której Galileusz, jak twierdził, nie pamiętał. Wezwany do Rzymu, przybył w lutym 1633 roku, mając niemal sześćdziesiąt dziewięć lat i słabe zdrowie. Przesłuchiwano go w kwietniu, maju i czerwcu, a przez część tego czasu mieszkał w pokojach Świętego Oficjum, nie w celi. Utrzymywał, że nie bronił Kopernika, w co sędziowie nie uwierzyli.

22 czerwca 1633 roku w dominikańskim klasztorze Santa Maria sopra Minerva wysłuchał wyroku. Uznano go za „silnie podejrzanego o herezję”, ponieważ uważał i bronił poglądu, że Słońce jest w centrum, a Ziemia się porusza, oraz sądził, że takiego poglądu można bronić, choć uznano go za sprzeczny z Pismem Świętym. Na klęczkach wyrzekł się tych błędów, przeklął je i wyraził do nich odrazę. Dialog zakazano, a jego skazano na więzienie na czas określony przez inkwizycję. Wyrok podpisało siedmiu z dziesięciu kardynałów sędziów.

Karę więzienia wkrótce złagodzono. Galileusz przebywał najpierw w ambasadzie toskańskiej w Rzymie, potem u życzliwego mu arcybiskupa Sieny, a od grudnia 1633 roku w swojej willi w Arcetri, na wzgórzach nad Florencją. Za zgodą mógł przyjmować gości, ale nie wolno mu było swobodnie podróżować ani publikować prac o astronomii. Jego ukochana córka, zakonnica Maria Celeste, zmarła w 1634 roku. Galileusz pracował dalej, a jego Dwie nowe nauki, o ruchu i wytrzymałości materiałów, ukazały się w Lejdzie w 1638 roku. Był już wtedy niewidomy. Zmarł 8 stycznia 1642 roku.

Wokół tej historii narosły legendy. Najsłynniejsza głosi, że podnosząc się z kolan, wymamrotał „Eppur si muove”, „a jednak się kręci”. Żaden świadek tego nie odnotował. Słowa te pojawiają się po raz pierwszy w książce Giuseppe Barettiego wydanej w Londynie w 1757 roku oraz na obrazie odnalezionym w XX wieku i często datowanym na lata 40. XVII wieku, którego pochodzenie jest niepewne. Inna legenda mówi, że był torturowany. Wyrok wspomina o „surowym przesłuchaniu”, a akta pokazują, że grożono mu torturami, lecz większość historyków zgadza się, że wobec jego wieku i wyniku sprawy na groźbie się skończyło. Nie spłonął też na stosie: taki los spotkał w 1600 roku filozofa Giordana Bruna, głównie za poglądy teologiczne, a nie za samą astronomię.

Historycy przestrzegają też przed uproszczoną opowieścią o nauce walczącej z religią. Wielu duchownych podziwiało Galileusza, niektórzy z jego najzagorzalszych przeciwników byli uczonymi, a ówczesne dowody nie mogły jeszcze rozstrzygnąć sporu. Ulubiony dowód Galileusza, oparty na pływach, był błędny. O powadze sprawy przesądziło starcie autorytetów: świecki człowiek interpretujący Pismo Święte, papież, który czuł się oszukany, i Kościół, który po reformacji z niepokojem strzegł swojej wykładni Biblii.

Zakaz słabł powoli. W wydaniu Indeksu z 1758 roku usunięto ogólny zakaz książek nauczających o ruchu Ziemi, w 1822 roku Święte Oficjum zezwoliło na druk takich książek, a wydanie Indeksu z 1835 roku nie wymieniało już Dialogu Galileusza ani dzieła Kopernika. W 1979 roku papież Jan Paweł II wezwał do ponownego zbadania sprawy, a od 1981 roku pracowała nad nią komisja.

31 października 1992 roku Jan Paweł II przemówił do Papieskiej Akademii Nauk na temat jej wniosków. Powiedział, że teologowie z czasów Galileusza nie dostrzegli różnicy między wiarą a faktem naukowym, nazwał sprawę „tragicznym wzajemnym niezrozumieniem” i przyznał, że Galileusz wycierpiał wiele. Gazety donosiły, że Watykan przyznał Galileuszowi rację. Historycy zauważają, że przemówienie nie unieważniło formalnie wyroku, a niektórzy krytykowali je za rozłożenie winy między sędziów i Galileusza. Mimo to zamknęło ono ponad trzy stulecia, w których proces był najbardziej znanym symbolem konfliktu nauki i wiary.