Oskarżenie o mord rytualny

Wiosną 1144 roku w lesie pod Norwich znaleziono ciało młodego czeladnika imieniem William. Początkowo jego śmierć nie wzbudziła większego zainteresowania. Kilka lat później mnich z klasztoru przy katedrze w Norwich, Tomasz z Monmouth, zaczął spisywać relację o życiu i cudach Williama, w której twierdził, że miejscowi Żydzi zabili chłopca, szydząc z męki Chrystusa. Dowody Tomasza składały się z plotek, snów i opowieści pewnego konwertyty. Historycy, tacy jak Gavin Langmuir i E. M. Rose, wykazali, jak ta opowieść służyła lokalnym interesom, w tym propagowaniu kultu nowego świętego.

Oskarżenie czerpało z dawniejszej wrogości chrześcijan, którzy obarczali Żydów zbiorową odpowiedzialnością za śmierć Jezusa. W kolejnych dziesięcioleciach podobne zarzuty pojawiły się w Gloucester w 1168 roku i w Blois we Francji w 1171 roku, gdzie spalono około trzydziestu Żydów, choć nie znaleziono żadnego ciała. W XIII wieku doszedł nowy element: twierdzenie, że Żydzi potrzebują chrześcijańskiej krwi do swoich obrzędów. W Fuldzie w 1235 roku, po tym jak pięcioro dzieci zginęło w pożarze, oskarżono Żydów o pobranie ich krwi, a tłum zabił dziesiątki z nich.

Schemat się powtarzał. Dziecko znikało albo znajdowano je martwe; podejrzenie padało na gminę żydowską; podejrzanych aresztowano i torturowano; ich zeznania uznawano za dowód. W Lincoln w 1255 roku, po śmierci chłopca imieniem Hugo, król Henryk III nakazał stracić dziewiętnastu Żydów. Takie sprawy często przynosiły korzyści finansowe i polityczne oskarżycielom, władcom lub miastom, ponieważ konfiskowano żydowski majątek albo umarzano długi.

Gminy żydowskie broniły się, jak mogły. Odwoływały się do królów, biskupów i papieży, płaciły za ochronę, a imiona zabitych zapisywały w księgach pamięci i poezji liturgicznej, którą przez pokolenia odczytywano w synagogach. Żydowscy kronikarze opisywali oskarżenia jako to, czym były: oszczerstwa służące usprawiedliwieniu grabieży i morderstw. Ich zapiski, obok źródeł chrześcijańskich, pozwalają dziś historykom odtworzyć zarówno przebieg wydarzeń, jak i to, jak rozumiały je ofiary.

Zarzut kwestionowano od samego początku. W 1236 roku cesarz Fryderyk II polecił uczonym, w tym konwertytom z judaizmu, zbadać sprawę, a następnie oświadczył, że własne prawo zabrania Żydom spożywania krwi. W 1247 roku papież Innocenty IV napisał, że Żydzi są fałszywie oskarżani i prześladowani po to, by można było zagarnąć ich dobra. Grzegorz X powtórzył to potępienie w 1272 roku, a później czynili to kolejni papieże. W XVIII wieku kardynał Lorenzo Ganganelli, późniejszy papież Klemens XIV, zbadał oskarżenia w Polsce i uznał je za bezpodstawne.

Te oficjalne oświadczenia nie powstrzymały lokalnych oskarżeń. Najsłynniejsza sprawa rozegrała się w Trydencie w północnych Włoszech w 1475 roku. Gdy w Wielkim Tygodniu w rowie w pobliżu żydowskiego domu znaleziono martwego dwuletniego chłopca, Szymona, miejscowy książę-biskup Johannes Hinderbach kazał aresztować żydowskich mężczyzn z miasta. Na torturach przyznali się do mordu rytualnego. Kilku stracono, gminę zniszczono, a kobiety i dzieci zmuszono do przyjęcia chrztu. Papieski komisarz wysłany w celu zbadania sprawy wyraził poważne wątpliwości, ale Hinderbach propagował Szymona jako męczennika, a drukowane broszury i drzeworyty rozniosły tę historię po całej Europie.

Szymon stał się przedmiotem popularnego lokalnego kultu, który przetrwał całe stulecia, a podobne oskarżenia pojawiły się później w takich miejscach jak Ratyzbona w Niemczech czy La Guardia w Hiszpanii. Historycy, tacy jak Ronnie Po-chia Hsia, odtworzyli te procesy na podstawie ich akt, wykazując, że zeznania odzwierciedlały pytania przesłuchujących, a nie jakiekolwiek rzeczywiste wydarzenie.

Oskarżenie nie zniknęło wraz ze średniowieczem. W 1840 roku w Damaszku aresztowano i torturowano Żydów po zaginięciu kapucyna; sprawa ta wywołała międzynarodowe protesty żydowskich i nieżydowskich przywódców. Pod koniec XIX i na początku XX wieku procesy o mord rytualny odbyły się w Tiszaeszlár na Węgrzech w latach 1882–1883, w Polnej w Czechach w 1899 roku oraz w Kijowie, gdzie w 1913 roku sądzono Mendla Bejlisa, żydowskiego urzędnika fabrycznego. Bejlis został uniewinniony przez ławę przysięgłych po procesie, który potępili naukowcy, pisarze i duchowni w całej Europie.

W XX wieku nazistowska gazeta Der Stürmer wskrzesiła oskarżenie o mord rytualny jako narzędzie propagandy, a po drugiej wojnie światowej fałszywa pogłoska o porwaniu przyczyniła się do wybuchu krwawego pogromu kieleckiego w 1946 roku. Odmiany tego oskarżenia wciąż krążą w propagandzie antysemickiej i internetowych teoriach spiskowych. Historycy i przywódcy religijni zgodnie stwierdzają, że każda wersja tego zarzutu jest fałszywa.

Badacze analizowali też, jak to oskarżenie działało jako opowieść. Folklorysta Alan Dundes zauważył, że odwracało ono rzeczywiste chrześcijańskie wierzenia dotyczące ciała i krwi Chrystusa w Eucharystii, rzutując je na mniejszość. Pokrewne kłamstwa oskarżały Żydów o kradzież i profanację konsekrowanych hostii albo o zatruwanie studni w czasie Czarnej Śmierci w latach 1348–1351, kiedy wiele gmin wymordowano mimo bulli papieża Klemensa VI, która ogłaszała ich niewinność. Wszystkie te oskarżenia miały wspólną strukturę: przerażające wydarzenie, obcego, którego można obwinić, i zeznanie uznane za dowód.

Kościół katolicki formalnie odrzucił kulty zbudowane na oskarżeniu o mord rytualny. W 1965 roku, po dochodzeniu historycznym, Kościół w Trydencie zakończył kult Szymona i usunął jego relikwie z publicznego widoku. W katedrze w Lincoln tablica umieszczona w pobliżu dawnego sanktuarium Hugona stwierdza, że takie opowieści były wymysłami, które kosztowały życie wielu niewinnych Żydów. Deklaracja Soboru Watykańskiego II Nostra Aetate z 1965 roku odrzuciła zarzut zbiorowej winy Żydów za śmierć Jezusa, czyli dawną ideę leżącą u podstaw tego oskarżenia.

Historycy badają dziś oskarżenie o mord rytualny jako przykład tego, jak fałszywa opowieść może się szerzyć, przyczepiać do prawdziwych tragedii i służyć usprawiedliwianiu przemocy. Ofiarami były zwyczajne żydowskie rodziny, kupcy, uczeni i dzieci, którzy z powodu kłamstwa stracili życie lub domy. Pamięć o nich podtrzymują dziś muzea, badania naukowe i dialog międzyreligijny.