Ofiary z ludzi w starożytności

W wielu starożytnych społeczeństwach ofiara była centralnym aktem religii: oddawano bogom coś cennego, aby porządek świata mógł trwać. Większość ofiar stanowiły zwierzęta, zboże lub napoje. W niewielkiej liczbie państw, i zwykle w chwilach szczególnej wagi, darem było ludzkie życie. Ofiarami byli najczęściej jeńcy wojenni, czasem niewolnicy, a w niektórych miejscach dzieci wybierane ze względu na ich czystość. Praktyka ta była niemal zawsze związana z władzą królewską, z zakładaniem budowli, z pochówkiem władców lub z kryzysami, takimi jak wojna i głód.

Jednym z najlepiej udokumentowanych wczesnych przypadków są Chiny epoki Shang. W Anyangu, ostatniej stolicy Shang, używanej od około 1250 roku p.n.e. aż do upadku dynastii około 1046 roku p.n.e., w królewskich grobowcach spoczywali słudzy pochowani wraz ze swoimi panami, a w pobliskich jamach szczątki wielu ludzi zabitych w obrzędach ku czci królewskich przodków. Królowie zapisywali swoje pytania do przodków na kościach wróżebnych, pytając na przykład, ilu jeńców z ludu Qiang należy złożyć w ofierze. Współcześni uczeni, liczący te inskrypcje, doliczyli się ponad 13 000 ofiar; liczba ta odzwierciedla raczej to, co proponowano podczas wróżb, niż dokładną liczbę zgonów.

Po drugiej stronie świata Meksykowie, czyli Aztekowie, uczynili ofiarę częścią całej kosmologii. Ich mity uczyły, że bogowie oddali własną krew, by wprawić słońce w ruch, a ludzkie ofiary spłacają ten dług i podtrzymują życie wszechświata. Większość ofiar stanowili jeńcy wzięci na wojnie, a niektóre wojny prowadzono po części po to, by ich zdobyć. Ofiary składano w Templo Mayor w Tenochtitlánie, podwójnej świątyni boga deszczu Tlaloka i boga wojny Huitzilopochtliego, a czaszki ofiar wystawiano na wielkim drewnianym stojaku, tzompantli.

Inkowie w Andach praktykowali rzadszy obrzęd zwany capacocha. Przy ważnych okazjach, takich jak śmierć władcy, dzieci o wysokim statusie przyprowadzano do Cuzco, a następnie prowadzono na szczyty gór świętych dla miejscowych bóstw. Tam pozostawiano je jako ofiarę, która wiązała prowincje z centrum imperium. Ich szczątki, zachowane dzięki zimnu i wysokości, należą do najbardziej poruszających znalezisk archeologii andyjskiej.

Przez długi czas wiedza o tych praktykach pochodziła głównie z tekstów pisanych przez ludzi z zewnątrz: autorów greckich i rzymskich opisujących swoich wrogów oraz hiszpańskich kronikarzy opisujących podbite ludy. Takie źródła mają wartość, ale ich autorzy mieli też powody, by przesadzać. Archeologia pozwala dziś historykom je zweryfikować.

W mieście Meksyk wykopaliska prowadzone od 2015 roku odsłoniły platformę wielkiego tzompantli oraz okrągłą wieżę z czaszek spojonych zaprawą, w pobliżu Templo Mayor. Wydobyto setki czaszek. Wiele należało do młodych mężczyzn, czego można się było spodziewać w przypadku jeńców wojennych, ale niektóre należały do kobiet i dzieci, co zaskoczyło badaczy i wywołało nowe pytania o to, kogo wybierano i dlaczego. Znaleziska potwierdzają opisy naocznych świadków, takich jak konkwistador Andrés de Tapia, choć nie ogromne liczby podawane przez niektórych autorów kolonialnych. Kronika dominikanina Diego Durána, oparta na relacjach azteckich, twierdzi, że przy poświęceniu rozbudowanej świątyni w 1487 roku złożono w ofierze 80 400 ludzi. Większość historyków uważa tę liczbę za symboliczną lub zawyżoną.

Tofet w Kartaginie, na terenie dzisiejszej Tunezji, stawia inny problem. Jest to cmentarz urn zawierających skremowane kości niemowląt i młodych zwierząt, często oznaczonych kamieniami z wyrytymi ślubami składanymi bogom Baal-Hammonowi i Tanit. Według niektórych szacunków przez kilka stuleci złożono tam wiele tysięcy urn. Autorzy greccy i rzymscy twierdzili, że Kartagińczycy składali w ofierze dzieci, a Biblia hebrajska potępia podobny obrzęd u sąsiednich ludów. Część badaczy uznaje tofet za bezpośredni dowód ofiar z dzieci; inni, badając kości, twierdzą, że wiele niemowląt zmarło przed urodzeniem lub wkrótce po nim i zostało tam pochowanych ze szczególnymi obrzędami. Spór nie jest rozstrzygnięty.

W Andach najbardziej znane znaleziska pochodzą z Llullaillaco na granicy Argentyny i Chile, gdzie w 1999 roku wyprawa kierowana przez archeologa Johana Reinharda odnalazła troje dzieci, z których najstarsza była dziewczynka w wieku około trzynastu lat. Analiza chemiczna ich włosów wykazała zmiany w diecie i rosnące spożycie koki i alkoholu w miesiącach przed śmiercią, zapis długiej ceremonialnej podróży poprzedzającej ofiarę.

Grecy opowiadali wiele historii o ofiarach z ludzi. Najbardziej znana jest ta o Ifigenii, córce króla Agamemnona, która miała zostać złożona w ofierze, aby flota grecka mogła pożeglować pod Troję. W kilku wersjach bogini Artemida ratuje ją w ostatniej chwili i podstawia na jej miejsce łanię. Tragediopisarze, tacy jak Eurypides, posługiwali się tą historią, by zgłębiać cenę wojny i okrucieństwo bogów. Inne mity, takie jak danina z młodych Ateńczyków posyłanych Minotaurowi, również obracają się wokół grozy ludzkich ofiar.

Dla większości Greków i Rzymian ofiary z ludzi należały jednak do odległej mitycznej przeszłości albo do barbarzyńców. Autorzy oskarżali o tę praktykę Kartagińczyków, Galów i Brytów, po części po to, by przedstawić ich jako niecywilizowanych. Sam Rzym nie był od niej całkowicie wolny: Liwiusz podaje, że w 216 roku p.n.e., po klęsce pod Kannami, Gal i Galijka oraz Grek i Greczynka zostali pogrzebani żywcem na Forum Boarium w ramach nadzwyczajnego obrzędu. W 97 roku p.n.e. senat wydał dekret zakazujący składania ofiar z ludzi, a późniejsi cesarze tłumili obrzędy przypisywane druidom.

Także Biblia hebrajska ukształtowała to, jak późniejsze kultury postrzegały ten temat. Historia Abrahama i Izaaka, w której Bóg powstrzymuje ofiarę i daje barana, od dawna jest odczytywana w tradycji żydowskiej i chrześcijańskiej jako odrzucenie ofiary z człowieka, a prorocy potępiali składanie w ofierze dzieci u sąsiednich ludów.

Ofiary z ludzi nie skończyły się w jednej chwili. W Chinach chowanie sług wraz z władcami zanikało po epoce Shang, choć nie zniknęło od razu, a w grobowcach coraz częściej miejsce ludzi zajmowały figurki. W basenie Morza Śródziemnego obrzęd zniknął wraz z panowaniem rzymskim. W obu Amerykach skończył się wraz z hiszpańskim podbojem państwa Azteków w 1521 roku i Inków w latach 30. XVI wieku, kiedy chrześcijaństwo narzucono siłą.

Historycy starają się dziś zrozumieć te praktyki, nie robiąc z nich sensacji, ale też ich nie usprawiedliwiając. Dla tych, którzy je odprawiali, były to akty o głębokim znaczeniu religijnym, a zarazem przejaw władzy państwa nad jeńcami i bezbronnymi. Współczesny Meksyk, Peru i Argentyna przedstawiają tę przeszłość w muzeach, takich jak Muzeum Templo Mayor w mieście Meksyk i Museo de Arqueología de Alta Montaña w Salcie, gdzie z troską przechowuje się dzieci z Llullaillaco. Dla potomków tych cywilizacji wyzwaniem jest uczciwe pamiętanie o ofiarach przy jednoczesnym docenianiu osiągnięć kultur, które je składały.