Thugowie w Indiach

Na początku XIX wieku podróżowanie po środkowych i północnych Indiach było powolne i ryzykowne. Kupcy, żołnierze wracający do domu na urlop, pielgrzymi i posłańcy przemierzali drogi wiodące przez lasy i mozaikę terytoriów, które pozostały po upadku Imperium Wielkich Mogołów i wojnach między Marathami a brytyjską Kompanią Wschodnioindyjską. Zdemobilizowani żołnierze i zubożali mężczyźni czasem imali się rozboju. Wśród tych niebezpieczeństw brytyjscy oficerowie zaczęli słyszeć o bandach, które dołączały do podróżnych na drodze, przez kilka dni zdobywały ich zaufanie, a następnie dusiły ich i zabierały im dobytek.

Słowem, którym określano tych ludzi, było „thug”, od hindi thag, oznaczającego oszusta lub naciągacza. Nie było ono nowe: czternastowieczny historyk Ziauddin Barani opowiada o dużej bandzie thugów schwytanej w pobliżu Delhi około 1290 roku i odesłanej do Bengalu. Jednak aż do lat 20. XIX wieku Brytyjczycy nie poświęcali temu problemowi systematycznej uwagi. Ciała podróżnych często ukrywano, a ich zniknięcie można było przypisać chorobie, dzikim zwierzętom lub dezercji.

Człowiekiem najbardziej kojarzonym z kampanią przeciwko thugom jest William Henry Sleeman, oficer Kompanii Wschodnioindyjskiej stacjonujący na Terytoriach Saugor i Nerbudda w środkowych Indiach. Od około 1829 roku zbierał informacje, aresztował podejrzanych i nakłaniał niektórych z nich, by zostali „świadkami koronnymi” (approvers) – informatorami, którym darowano życie w zamian za opisanie towarzyszy i doprowadzenie oficerów do miejsc pochówku. W 1835 roku pod jego kierownictwem utworzono osobny Departament Thuggee. Jego oficerowie podążali za świadkami koronnymi przez kilka państw, otwierali groby, by potwierdzić ich relacje, i postawili setki więźniów przed specjalnymi sądami w Dźabalpurze i innych ośrodkach.

Na podstawie zeznań świadków koronnych Sleeman i jego współpracownicy stworzyli niezwykły portret. Thugowie, pisali, nie byli zwykłymi rabusiami, lecz członkami starożytnego, dziedzicznego bractwa rozproszonego po całych Indiach. Synów szkolili ojcowie. Członkowie rozpoznawali się po tajnych znakach i posługiwali się własnym slangiem, który Sleeman zapisał w swojej książce Ramaseeana w 1836 roku. Mieli odczytywać wróżby przed każdą wyprawą i zabijać bez przelewu krwi, za pomocą chusty lub szarfy.

Przede wszystkim urzędnicy opisywali thuggee jako obowiązek religijny. Według niektórych świadków koronnych bandy czciły boginię Bhawani, jedną z postaci Kali, i wierzyły, że to ona daje im ofiary. Poświęcały kilof, którym kopano groby, i po zabójstwie ofiarowywały cukier podczas ceremonii. Szczegóły te dały Brytyjczykom opowieść o tajnym kulcie morderców czczących budzące grozę bóstwo, która pasowała do wyobrażeń o hinduizmie i religiach „Orientu”, rozpowszechnionych już wśród autorów europejskich. Opowieść ta służyła też określonemu celowi. Tajny, ogólnoindyjski spisek uzasadniał nadzwyczajne uprawnienia oficerów Kompanii, w tym działania na terytoriach indyjskich władców, i przedstawiał rządy brytyjskie jako obrońcę zwykłych podróżnych.

Opowieść rozeszła się szybko. Powieść Philipa Meadowsa Taylora Confessions of a Thug (1839), oparta na zeznaniach świadków koronnych, stała się w Wielkiej Brytanii bestsellerem. Później ten obraz przeszedł do literatury przygodowej i filmu, najsłynniej w Gunga Din (1939) oraz Indianie Jonesie i Świątyni Zagłady (1984), gdzie thugowie występują jako czczący Kali kult śmierci. W tych wersjach thugowie stali się symbolem obcych i niebezpiecznych Indii.

Od końca XX wieku historycy ponownie analizują źródła. Niemal wszystko, co wiadomo o thugach, pochodzi z akt brytyjskich, a większość z tego – od świadków koronnych, ludzi, których życie zależało od dostarczenia urzędnikom informacji, jakich ci oczekiwali. Pytania często były sugerujące, a zeznania zbierano i układano tak, by pasowały do teorii oficerów. Badacze tacy jak Martine van Woerkens i Parama Roy wykazali, jak idea thuggee została ukształtowana przez kolonialne lęki i przez dążenie Kompanii do uzasadnienia rozszerzania kontroli nad państwami indyjskimi.

Najbardziej szczegółowe studium, autorstwa Kima Wagnera, zajmuje stanowisko pośrednie. Wagner dowodzi, że bandy rabujące i zabijające podróżnych były rzeczywiste, a przemoc poważna. Stwierdza jednak, że były to luźne lokalne grupy rabusiów, często związane z konkretnymi regionami i chronione przez miejscowych właścicieli ziemskich, a nie jeden starożytny kult. Praktyki religijne wśród nich, w tym cześć dla bogini, przypominały praktyki wielu innych ówczesnych społeczności i nie były przyczyną zabójstw. Na pamięć zasługują też ofiary: byli to przeważnie zwykli ludzie, tacy jak kupcy, sipajowie na urlopie i ich słudzy, których imiona przetrwały jedynie w rozproszonych zapiskach. Wśród skazanych było wielu muzułmanów, co samo w sobie słabo pasuje do idei kultu hinduskiego.

Wątpliwości budzą także prawne metody kampanii. Ustawa XXX z 1836 roku uczyniła przestępstwem samą przynależność do bandy thugów, tak że mężczyzn można było skazać na podstawie słów świadków koronnych bez dowodu jakiegokolwiek konkretnego morderstwa. Według oficjalnych danych w dekadzie 1826–1835 przed sądem postawiono około 1560 osób; mniej więcej 380 powieszono, a blisko 1000 zesłano lub skazano na dożywocie.

W latach 40. XIX wieku brytyjscy urzędnicy ogłosili, że thuggee zostało w dużej mierze stłumione, a departament zajął się innymi formami zorganizowanego rozboju. Jego metody, w tym sieci informatorów i centralne rejestry podejrzanych, wpłynęły na późniejszą pracę policji w Indiach Brytyjskich. Jego najtrwalszym dziedzictwem była jednak pewna idea: że przestępczość w Indiach może być dziedziczna i związana z określonymi kastami lub społecznościami. Ustawa o plemionach przestępczych z 1871 roku zastosowała tę ideę do całych grup, które rejestrowano, ograniczano w swobodzie przemieszczania się i poddawano nadzorowi policji. Niepodległe Indie uchyliły tę ustawę w 1949 roku, a w 1952 roku wykreśliły dotknięte nią społeczności z rejestrów, choć wielu ich członków twierdzi, że wciąż spotyka się z piętnem.

Słowo „thug” weszło do angielszczyzny i oznacza dziś każdego brutalnego przestępcę, a jego pochodzenie w dużej mierze zapomniano. Historycy podkreślają dziś, że prawdziwa historia nie dotyczy demonicznego kultu, lecz rzeczywistej przemocy na drogach Indii, zabitych ludzi i rodzin, które ich straciły, oraz państwa kolonialnego, które przekształciło tę przemoc w potężny i częściowo zmyślony mit o indyjskiej religii.