Sati, palenie wdów

Sanskryckie słowo sati oznacza „dobrą kobietę”, żonę wierną i prawą. Z czasem zaczęło określać kobietę, która umarła na stosie pogrzebowym męża, a w językach europejskich samą praktykę. Nazwa przywołuje boginię Sati, żonę Śiwy, która w micie hinduskim oddała życie w ogniu, gdy jej ojciec znieważył jej męża. W micie jednak Śiwa żył; związek z wdowieństwem pojawił się później.

Najwcześniejszy opis pochodzi nie z Indii, lecz z Grecji. Historycy opierający się na relacji naocznego świadka wojen po śmierci Aleksandra Wielkiego opisują, jak w 316 roku p.n.e. dwie żony indyjskiego dowódcy imieniem Keteus spierały się, która z nich ma dołączyć do niego na stosie. W samych Indiach pierwszym jasnym świadectwem jest inskrypcja z 510 roku n.e. w Eranie w środkowych Indiach, stwierdzająca, że żona wojownika imieniem Goparadża podążyła za nim w ogień. W następnych stuleciach w wielu regionach pojawiają się kamienie pamiątkowe, często z wyrzeźbionym uniesionym ramieniem w bransoletach.

Praktykę najsilniej kojarzono z rodami wojowników i władców, przede wszystkim z Radżputami w Radżastanie, gdzie śmierć królewskich wdów sławiono jako dowód honoru. Pokrewny, choć odrębny, był jauhar, w którym kobiety oblężonej twierdzy wybierały śmierć w ogniu zamiast niewoli, jak zapamiętali to bardowie w Ćittorze. Dla tych, którzy chwalili sati, wdowa stawała się opiekunką rodu i postacią niemal boską; dla przeciwników była ofiarą presji rodziny i społeczeństwa, które pozostawiało wdowom niewiele miejsca.

Europejscy podróżnicy od XVI wieku pisali wiele relacji o sati, które kształtowały to, jak świat zewnętrzny postrzegał Indie. Jak wykazała historyczka Andrea Major, ich opisy łączyły grozę z fascynacją: jedni przedstawiali wdowy jako bohaterki miłości małżeńskiej, inni jako ofiary kapłańskiej przebiegłości. Takie relacje często mówiły czytelnikom więcej o europejskich założeniach niż o samych kobietach i nadały tej praktyce w zachodnim obrazie Indii znaczenie daleko wykraczające poza jej rzeczywistą częstość.

Sati nigdy nie było powszechnym zwyczajem hinduskim. Ogromna większość wdów we wszystkich epokach żyła dalej, często pod surowymi ograniczeniami dotyczącymi stroju, diety i ponownego małżeństwa. Najlepsze dane pochodzą z brytyjskiego Bengalu, gdzie urzędnicy odnotowali około 8000 przypadków w latach 1815–1828, ze szczytem 839 w 1818 roku, skupionych w dystryktach wokół Kalkuty. Historycy sugerują, że tę niezwykłą koncentrację mogą wyjaśniać czynniki lokalne, w tym prawo spadkowe dające wdowom udział w majątku, oraz wstrząsy społeczne tamtego okresu. Nawet tam liczby te stanowią znikomy odsetek wdów.

Sprzeciw w obrębie tradycji indyjskich jest dawny. Siódmowieczny poeta Bana krytykował tę praktykę jako bezużyteczne szaleństwo, a średniowieczni komentatorzy prawa, tacy jak Medhatithi, dowodzili, że jest ona równoznaczna z samobójstwem, którego pisma zakazywały. Sikhijscy guru ją potępiali – guru Amar Das nauczał, że prawdziwa sati to kobieta, która żyje w oddaniu, a nie ta, która płonie. Niektórzy cesarze Wielkich Mogołów, w tym Akbar, starali się dopilnować, by żadna wdowa nie była zmuszana, a w 1510 roku Portugalczycy zakazali tej praktyki w Goa.

Decydująca kampania wyszła z Bengalu. Rammohan Roy, znawca sanskrytu, perskiego i angielskiego oraz założyciel reformatorskiego stowarzyszenia Brahmo Sabha, od 1818 roku publikował rozprawy dowodzące, że autorytatywne pisma nie wymagają sati, a księgi prawne przedkładają nad nie życie wdowy w powściągliwości. Tradycja głosi, że poruszyła go śmierć jego własnej bratowej, choć ta opowieść nie jest pewnie udokumentowana. Współpracował z życzliwymi urzędnikami i z innymi indyjskimi reformatorami.

4 grudnia 1829 roku gubernator generalny lord William Bentinck wydał Regulację XVII, uznającą sati w Prezydencji Bengalskiej za nielegalne i karalne jako zabójstwo. Podobne przepisy wprowadzono w Madrasie i Bombaju. Ortodoksyjni hinduiści założyli stowarzyszenie Dharma Sabha i złożyli petycję do Tajnej Rady w Londynie, lecz ich odwołanie odrzucono w 1832 roku, a Rammohan Roy był wówczas w Anglii, by wspierać zakaz. Wiele państw książęcych, które nie podlegały bezpośrednim rządom brytyjskim, zniosło tę praktykę w kolejnych dziesięcioleciach.

Historycy ponownie przeanalizowali od tego czasu tę debatę. Badaczka Lata Mani wykazała, że zarówno brytyjscy urzędnicy, jak i indyjscy reformatorzy oraz tradycjonaliści spierali się głównie o pisma i tradycję, podczas gdy kobiet, wokół których toczyła się debata, rzadko pytano o zdanie. Inni zauważają, że autorzy kolonialni czasem wykorzystywali sati do usprawiedliwiania rządów brytyjskich jako misji cywilizacyjnej, choć to Hindusi przewodzili sprawie przeciwko niemu. Oba te wątki są ważne dla zrozumienia, jak praktyka ta się skończyła.

Sati nie zniknęło całkowicie. Po uzyskaniu niepodległości zgłaszano pojedyncze przypadki, w większości w Radżastanie. 4 września 1987 roku w Deorali w dystrykcie Sikar osiemnastoletnia Roop Kanwar, zamężna od około ośmiu miesięcy, zmarła na stosie swojego męża. W kolejnych dniach w tym miejscu zgromadziły się tysiące ludzi, a niektórzy sławili to wydarzenie jako akt święty. Organizacje kobiece, dziennikarze i wielu hinduskich przywódców religijnych je potępili, a następnie rozgorzała zażarta debata o to, czy poszła dobrowolnie, czy została zmuszona.

Stan Radżastan w ciągu kilku tygodni wydał rozporządzenie, a w grudniu 1987 roku parlament Indii uchwalił ustawę o zapobieganiu sati (Commission of Sati (Prevention) Act). Karze ona każdego, kto podżega do sati, i po raz pierwszy zakazuje jego gloryfikacji, w tym ceremonii, pomników i zbierania funduszy na jego cześć. Procesy związane ze śmiercią Roop Kanwar zakończyły się uniewinnieniami, co dla działaczy pozostaje źródłem trwałego rozczarowania. Zakaz gloryfikacji postawił też trudne pytania o starsze świątynie poświęcone kobietom wspominanym jako sati, z których niektóre wciąż przyciągają pielgrzymów, a sądy i władze musiały ważyć ludową pobożność wobec intencji ustawy.

Dziś sati jest odrzucane przez główne hinduskie organizacje i przywódców, a jego zniesienie pamięta się w Indiach jako osiągnięcie indyjskich reformatorów w nie mniejszym stopniu niż prawa kolonialnego. Rammohan Roy jest czczony jako jeden z twórców nowoczesnej reformy w Indiach. Historia sati pozostaje przedmiotem badań i dyskusji – przypomina, jak rzadki i skrajny czyn stał się, zarówno dla jego wielbicieli, jak i krytyków, symbolem znacznie szerszych pytań o kobiety, tradycję i prawo.