Wyprawy krzyżowe

W marcu 1095 roku posłowie cesarza bizantyjskiego Aleksego I Komnena poprosili papieża Urbana II o żołnierzy z Zachodu do walki z Turkami seldżuckimi, którzy opanowali większą część Anatolii. W listopadzie, na synodzie w Clermont w środkowej Francji, Urban odpowiedział czymś znacznie większym. Kronikarze, którzy później spisali jego kazanie, zgodnie podają, że wzywał rycerzy, by przestali walczyć między sobą, ruszyli na wschód na pomoc współbraciom chrześcijanom i wyzwolili Jerozolimę, oraz że obiecał uczestnikom darowanie pokuty za grzechy. Tłum miał odpowiedzieć: „Bóg tak chce!”. Tysiące ludzi złożyły śluby i naszyły na ubrania krzyż z tkaniny.

Odzew był przytłaczający i częściowo wymknął się spod kontroli Kościoła. Wiosną 1096 roku ludowe oddziały, niektóre podążające za kaznodzieją Piotrem Pustelnikiem, wyruszyły przed głównymi armiami. Kilka z nich zwróciło się po drodze przeciwko gminom żydowskim w Nadrenii. Armie możnych, prowadzone przez takie postacie jak Gotfryd z Bouillon, Rajmund z Tuluzy i Boemund z Tarentu, zebrały się w Konstantynopolu w 1097 roku. Zdobyły Niceę, przeszły przez Anatolię i przetrwały wyczerpujące oblężenie Antiochii od października 1097 do czerwca 1098 roku, podczas którego głód i choroby zabiły wielu.

15 lipca 1099 roku ci, którzy przeżyli, szturmem zdobyli Jerozolimę. Źródła chrześcijańskie i muzułmańskie opisują rzeź muzułmańskich i żydowskich mieszkańców miasta, choć podawane liczby są zawyżone. Kronikarze łacińscy pisali o krwi sięgającej kolan, posługując się obrazem zaczerpniętym z Apokalipsy św. Jana, a późniejszy historyk muzułmański Ibn al-Asir podał liczbę 70 000. Wielu współczesnych historyków, opierając się na listach z genizy kairskiej, które wspominają o wykupie jeńców, uważa, że zabitych było raczej kilka tysięcy. Zwycięzcy założyli cztery państwa łacińskie: Jerozolimę, Antiochię, Trypolis i Edessę.

Państwa łacińskie zależały od stałego napływu pielgrzymów i wojowników z Zachodu oraz od podziałów wśród muzułmańskich sąsiadów. Nowe zakony rycerskie, joannici i templariusze, przejęły znaczną część obrony; historia templariuszy i narosłych wokół nich legend jest opowiedziana osobno. Gdy Zengi, władca Mosulu i Aleppo, zdobył w 1144 roku Edessę, Bernard z Clairvaux wezwał do drugiej krucjaty, która w 1148 roku załamała się pod murami Damaszku.

Syn Zengiego, Nur ad-Din, a następnie Saladyn, kurdyjski dowódca, który został sułtanem Egiptu i Syrii, zjednoczyli znaczną część regionu i przedstawiali walkę jako dżihad. 4 lipca 1187 roku Saladyn rozgromił armię Królestwa Jerozolimskiego pod Rogami Hittinu, w pobliżu Jeziora Galilejskiego. Jerozolima skapitulowała 2 października. W odróżnieniu od zdobywców z 1099 roku Saladyn pozwolił mieszkańcom się wykupić, a wielu z tych, których nie było na to stać, uwolniono, choć tysiące ubogich trafiły w niewolę.

Trzecia krucjata (1189–1192) przyprowadziła królów Anglii i Francji oraz cesarza niemieckiego Fryderyka Barbarossę, który po drodze utonął w rzece w Anatolii. Ryszard I pomógł odbić Akkę i wygrywał bitwy, ale nie podjął próby oblężenia Jerozolimy, a wojna zakończyła się rozejmem. Czwarta krucjata poważnie zboczyła z kursu: zepchnięta z drogi przez długi i bizantyjską politykę, w 1204 roku złupiła Konstantynopol, pogłębiając rozłam między chrześcijanami łacińskimi i greckimi. Późniejsze wyprawy atakowały Egipt, a cesarz Fryderyk II odzyskał Jerozolimę na mocy traktatu w 1229 roku, tylko po to, by w 1244 roku znów ją utracić. Król Francji Ludwik IX poprowadził dwie krucjaty, w 1250 roku dostał się do niewoli w Egipcie, a w 1270 roku zmarł pod Tunisem. W 1291 roku mamelucy zdobyli Akkę, a pozostałe miasta nadbrzeżne opuszczono w ciągu kilku miesięcy.

Na tym krucjaty się nie skończyły. Papieże przyznawali te same przywileje za wojny z muzułmanami w Hiszpanii, poganami w rejonie Bałtyku, katarami w Langwedocji, wrogami politycznymi w Italii, a później z Turkami osmańskimi, w bitwach takich jak pod Nikopolis w 1396 roku i pod Warną w 1444 roku. Głoszenie krucjat i pobieranie podatków na ten cel trwały aż do XVI wieku.

Dla Żydów z zachodniej Europy pierwsza krucjata zaczęła się od katastrofy. W maju i czerwcu 1096 roku oddziały krzyżowców i mieszczan napadły na gminy w Spirze, Wormacji, Moguncji i innych miastach. Niektórzy biskupi próbowali je chronić, z ograniczonym skutkiem. Kroniki hebrajskie spisane w kolejnych dziesięcioleciach upamiętniają zabitych oraz tych, którzy wybrali śmierć zamiast przymusowego chrztu, jako męczenników, którzy uświęcili imię Boga. Przemoc powracała przy kolejnych krucjatach, jak w Anglii w latach 1189–1190, gdy Żydzi z Yorku zginęli w zamku królewskim.

Pisarze muzułmańscy początkowo widzieli w przybyszach po prostu kolejną najeźdźczą armię i nazywali ich po prostu Frankami. Rywalizacja polityczna między książętami seldżuckimi a kalifatem Fatymidów w Egipcie ułatwiła sukces pierwszej krucjaty. W ciągu XII wieku kaznodzieje i władcy ożywili ideał świętej wojny, a odzyskanie Jerozolimy przez Saladyna stało się sławnym triumfem. Codzienne życie obejmowało też handel, rozejmy i lokalne współistnienie; wspomnienia Usamy ibn Munkiza opisują frankijskie obyczaje z ciekawością i pogardą. Chrześcijanie wschodni, Grecy, Ormianie i Syryjczycy, postrzegali krzyżowców jako sojuszników, zwierzchników lub grabieżców, w zależności od czasu i miejsca.

Niewiele średniowiecznych wydarzeń przywołuje się dziś tak często i tak często upraszcza. Jeden z popularnych obrazów przedstawia krzyżowców jako cynicznych młodszych synów szukających ziemi i łupów. Badania dokumentów i testamentów, zwłaszcza prowadzone przez Jonathana Riley-Smitha, pokazują, że udział w krucjacie był niezwykle kosztowny, że wiele rodzin sprzedawało lub zastawiało majątek, by wyruszyć, oraz że motywy religijne były kluczowe, obok ambicji i żądzy przygód. Inny obraz przedstawia krucjaty albo jako pierwszy akt europejskiego kolonializmu, albo jako wojnę czysto obronną; historycy na ogół uważają obie te etykiety za anachroniczne wobec średniowiecznego ruchu, który rządził się własną logiką pielgrzymki i pokuty.

Wątpliwa jest też teza, że krucjaty pozostawiły w świecie muzułmańskim nieprzerwaną, palącą pamięć. Średniowieczni historycy muzułmańscy traktowali je jako jeden z wielu epizodów, a arabskie określenia „wojen krzyżowych” upowszechniły się dopiero w XIX wieku, gdy europejska ekspansja kolonialna nadała dawnemu konfliktowi nowe znaczenie. Od tamtej pory krucjaty przywłaszczali sobie nacjonaliści, urzędnicy kolonialni, powieściopisarze, filmowcy i współcześni bojownicy po wielu stronach.

Historycy podkreślają, że krucjaty nie były ani po prostu heroiczne, ani po prostu barbarzyńskie. Była to długa seria wojen kształtowanych przez wiarę, strach, politykę i pieniądze, która przyniosła wielkie cierpienia Żydom, muzułmanom i chrześcijanom wschodnim, a także wielu samym krzyżowcom.