Krucjata dziecięca

Rok 1212 był w zachodniej Europie czasem silnego religijnego wzburzenia. Jerozolima od 1187 roku znajdowała się w rękach muzułmanów, a czwarta krucjata zakończyła się nie w Ziemi Świętej, lecz złupieniem chrześcijańskiego Konstantynopola w 1204 roku. Wiosną 1212 roku Kościół wezwał do modlitw i procesji w intencji chrześcijańskich królestw Hiszpanii walczących z Almohadami; kampania ta zakończyła się w lipcu zwycięstwem pod Las Navas de Tolosa. Kaznodzieje werbowali też uczestników krucjaty przeciwko katarom w południowej Francji. W takiej atmosferze tłumy młodych ludzi zaczęły wyruszać w drogę.

Kronikarze z północnej Francji opowiadają o pastuszku imieniem Stefan z Cloyes koło Châteaudun. Według anonimowego kronikarza z Laon twierdził on, że ukazał mu się Chrystus pod postacią ubogiego pielgrzyma i dał mu list do króla. W czerwcu udał się do Saint-Denis pod Paryżem, gdzie król Filip II trzymał dwór, a za nim podążał wielki tłum innych młodych ludzi. Król, po naradzie z duchownymi, kazał im wracać do domów. W najbardziej wiarygodnych relacjach na tym kończy się historia ruchu francuskiego.

To, co wiemy, pochodzi z rozproszonych, krótkich wzmianek w rocznikach i kronikach klasztornych, z których wiele liczy zaledwie kilka linijek. Gary Dickson naliczył kilkadziesiąt średniowiecznych tekstów wspominających wydarzenia 1212 roku, ale większość powstała daleko od miejsca zdarzeń, a tylko nieliczne są bliskie im w czasie i przestrzeni. Rzadko zgadzają się co do liczb, tras czy przywódców, a niektóre mieszają ruch francuski z niemieckim. Kilku kronikarzy wyrażało otwarty sceptycyzm, opisując pątników jako głupców lub ludzi omamionych, inni zaś widzieli w nich ludzi poruszonych prawdziwą pobożnością. Odtworzenie tej historii wymaga więc ważenia krótkich i często sprzecznych relacji oraz pogodzenia się z tym, że wielu szczegółów nigdy nie poznamy.

Mniej więcej w tym samym czasie chłopiec imieniem Mikołaj z okolic Kolonii zaczął głosić kazania w Nadrenii. Zgromadził liczną rzeszę młodych ludzi, a także pewną liczbę starszych mężczyzn i kobiet, którzy ruszyli na południe z krzyżami i chorągwiami. Ich celem, jak podają kroniki, było dotrzeć do Ziemi Świętej i odzyskać ją pokojowo, wiarą, a nie orężem. Według niektórych relacji Mikołaj obiecywał, że morze wyschnie przed nimi, tak jak niegdyś przed Mojżeszem i Izraelitami.

Marsz przez Alpy był ciężki i wielu zawróciło lub zmarło po drodze. W sierpniu 1212 roku do Genui przybył tłum, który roczniki miejskie szacują na ponad siedem tysięcy osób. Morze się nie rozstąpiło. Część pątników pozostała w Genui lub w innych miastach włoskich, część poszła dalej do Rzymu, a inni ruszyli na południe, ku portom takim jak Brindisi. Niektórzy kronikarze podają, że papież Innocenty III spotkał się z częścią z nich i kazał im wracać do domów, choć niektórych mógł zwolnić ze ślubów jedynie pod warunkiem, że wypełnią je jako dorośli. Większość, jak się wydaje, powlokła się z powrotem na północ, uboga i wyczerpana, a niektórzy kronikarze z nich drwili. Jedno późniejsze źródło podaje, że ojciec Mikołaja został w Kolonii ukarany za to, że zachęcał syna; to, podobnie jak wiele szczegółów dotyczących samego Mikołaja, jest niepewne.

Wersja, którą zna większość ludzi, jest mroczniejsza i bardziej dramatyczna. Pochodzi głównie od Alberyka z Trois-Fontaines, mnicha cysterskiego piszącego w latach 40. XIII wieku, trzy dekady po wydarzeniach. Opowiada on, że trzydzieści tysięcy dzieci dotarło do Marsylii, gdzie dwaj kupcy, których nazywa Hugonem Żelaznym i Wilhelmem Świnią, zaproponowali, że przewiozą je za darmo przez morze. Dwa z siedmiu statków rozbiły się u wybrzeży Sardynii, a dzieci z pozostałych pięciu sprzedano jako niewolników w Bougie i Aleksandrii. Według Alberyka historia wyszła na jaw dopiero osiemnaście lat później, gdy wrócił i opowiedział ją pewien kapłan, który był wśród nich.

Historycy podchodzą do tej relacji ostrożnie. Jest późna, łączy elementy ruchu francuskiego i niemieckiego, a żaden wcześniejszy autor nie wspomina o tej podróży. Alberyk mógł usłyszeć zniekształconą opowieść albo pomieszać losy różnych pielgrzymów i jeńców. Jego relacja nie jest niemożliwa, bo handel niewolnikami na Morzu Śródziemnym był rzeczywistością, ale nie da się jej potwierdzić. Inni kronikarze dodawali w kolejnych stuleciach własne ozdobniki i ruch stopniowo stał się jedną, uporządkowaną opowieścią o zdradzonych niewinnych dzieciach.

Niektórzy współcześni autorzy poszli dalej, łącząc wydarzenia 1212 roku z niemiecką legendą o szczurołapie z Hameln, w której tajemniczy grajek wyprowadza dzieci z miasta. Ta opowieść została po raz pierwszy zapisana znacznie później i zwykle łączy się ją z Hameln w 1284 roku, a historycy nie widzą wiarygodnego związku między nimi. Inni opisywali pątników jako ofiary zbiorowej histerii. Większość specjalistów woli dziś rozumieć ich na ich własnych warunkach: jako młodych ludzi, którzy poważnie potraktowali słyszane kazania w czasie, gdy sam Kościół wzywał wiernych do procesji, postów i modlitw o zwycięstwo.

Kroniki nazywają pątników pueri, co współcześni czytelnicy tłumaczą jako „dzieci”. W 1977 roku historyk Peter Raedts dowodził, że w średniowiecznej łacinie słowo to często miało szersze znaczenie: oznaczało młodych ludzi bez majątku i pozycji, takich jak pasterze, parobkowie i służący, niezależnie od wieku. Gary Dickson w późniejszym studium zgodził się, że ruch składał się w dużej mierze z ludzi młodych i ubogich, i opisał go jako ludowe przebudzenie religijne, a nie zaplanowaną wyprawę wojskową. Brały w nim udział także kobiety i ludzie starsi. Historycy widzą więc w krucjacie dziecięcej część szerszego zjawiska średniowiecznego entuzjazmu religijnego wśród ubogich, obok wcześniejszych krucjat ludowych i późniejszych ruchów, takich jak krucjaty pasterzy z 1251 i 1320 roku.

Legenda ma długie życie w literaturze i sztuce. Pisarze od XIX wieku czynili z niej obraz zniszczonej niewinności. Francuski pisarz Marcel Schwob opowiedział ją na nowo w 1896 roku, Bertolt Brecht w czasie drugiej wojny światowej napisał wiersz zatytułowany „Krucjata dziecięca”, a Kurt Vonnegut w 1969 roku dał powieści „Rzeźnia numer pięć” podtytuł „Krucjata dziecięca”, by opisać młodych żołnierzy wysłanych na wojnę. Utwory te ukształtowały popularne wyobrażenie znacznie silniej niż skąpe źródła średniowieczne. To, co naprawdę pokazują kroniki, jest skromniejsze, ale wciąż poruszające: tysiące zwykłych młodych ludzi, którzy wierzyli, że sama wiara może dokonać tego, czego nie zdołali osiągnąć królowie i armie.