Ikonoklazm, czyli niszczenie obrazów

W VII wieku ikony, czyli malowane wizerunki Chrystusa, Marii Panny i świętych, stały się w Cesarstwie Bizantyjskim centralnym elementem chrześcijańskiej pobożności. Wierni je całowali, zapalali przed nimi świece i nosili je w procesjach, a o niektórych ikonach mówiono, że czynią cuda lub chronią miasta. W tym samym czasie cesarstwo ponosiło ciężkie klęski w starciach z rozszerzającym się kalifatem islamskim. Niektórzy duchowni i władcy zadawali sobie pytanie, czy Bóg nie karze chrześcijan za coś, i czy cześć oddawana obrazom nie przekroczyła granicy bałwochwalstwa, zakazanego przez drugie przykazanie.

Tradycja datuje początek cesarskiego sprzeciwu wobec ikon na 726 rok, za panowania cesarza Leona III. Jego syn Konstantyn V poszedł dalej: pisał teologiczne argumenty przeciwko obrazom i zwołał w 754 roku synod w Hierei, który potępił oddawanie im czci. Ikonoklaści utrzymywali, że prawdziwy wizerunek Chrystusa jest niemożliwy, ponieważ obraz może ukazać tylko Jego ludzką naturę, a nie boskość. Konstantyn V twierdził, że jedynym prawdziwym obrazem Chrystusa jest Eucharystia, a ikonoklaści nadal czcili krzyż. Wiele ikon usunięto lub zakryto, a niektórych mnichów, którzy stawiali opór, ukarano.

Obrońcy ikon, ikonodulowie, odpowiedzieli teologią obrazu. Jan z Damaszku, mnich żyjący pod panowaniem muzułmańskim w Palestynie, dowodził, że skoro Bóg stał się widzialny w Chrystusie, Chrystusa można przedstawiać, a cześć oddana ikonie przechodzi na osobę, którą ona przedstawia. W 787 roku sobór nicejski II, zwołany przez cesarzową Irenę, przyjął ten pogląd. Odróżnił proskynesis, cześć należną obrazom, od latreia, uwielbienia należnego wyłącznie Bogu.

Pokój nie trwał długo. W 815 roku cesarz Leon V przywrócił ikonoklazm i pozostał on polityką cesarską aż do 843 roku, kiedy cesarzowa Teodora, rządząca w imieniu małoletniego syna, przywróciła ikony. Kościoły prawosławne nadal co roku obchodzą to wydarzenie w pierwszą niedzielę Wielkiego Postu jako Triumf Ortodoksji. W następnym stuleciu bizantyjskie kościoły bogato ozdobiono mozaikami i freskami, a ikona stała się jedną z cech wyróżniających chrześcijaństwo wschodnie.

Niemal wszystko, co wiemy o tym okresie, spisali zwycięzcy. Ikonoduliczne kroniki i żywoty świętych opisują cesarzy ikonoklastów jako okrutnych prześladowców, a wiele słynnych epizodów, takich jak zerwanie przez Leona III ikony Chrystusa znad bramy pałacowej, pojawia się dopiero w późniejszych źródłach. Historycy, tacy jak Leslie Brubaker i John Haldon, twierdzą, że sprzeciw wobec obrazów narastał stopniowo i był mniej gwałtowny, niż sugerują te relacje, choć konflikt był rzeczywisty, a niektórzy przeciwnicy cierpieli więzienie, wygnanie lub gorzej. W stolicy zachowało się niewiele przedstawień figuratywnych sprzed tego okresu, co historycy przypisują po części ikonoklazmowi, a po części późniejszym stratom.

Najstarsze zachowane ikony, niektóre malowane techniką enkaustyki w VI lub VII wieku, przechowuje się dziś w klasztorze Świętej Katarzyny na Synaju, daleko poza zasięgiem cesarzy z Konstantynopola. Ich przetrwanie pokazuje, co mogło zostać utracone gdzie indziej. Pamięć o tej walce ukształtowała też tożsamość prawosławia: obronę ikon zaczęto postrzegać jako obronę samego Wcielenia, a świętych, którzy przeciwstawiali się cesarzom ikonoklastom, czczono jako wyznawców wiary. Na Zachodzie papieże odrzucili ikonoklazm, a spór pogłębił rosnący dystans między Rzymem a Konstantynopolem.

Siedem stuleci później niszczenie obrazów powróciło w Europie Zachodniej. Reformatorzy protestanccy atakowali wiele elementów średniowiecznej pobożności, w tym kult świętych, relikwii i posągów. W Wittenberdze w 1522 roku zwolennicy reformatora Andreasa Karlstadta usunęli obrazy z kościołów, a Marcin Luter wrócił ze swojej kryjówki na Wartburgu, by głosić kazania przeciwko gwałtownym zmianom. Luter uważał, że obrazy same w sobie nie są zakazane, a problem tkwi w sercach, które pokładają w nich ufność, dlatego wiele kościołów luterańskich zachowało swoje ołtarze.

Przywódcy reformowani, tacy jak Ulrich Zwingli w Zurychu, a później Jan Kalwin w Genewie, przyjęli surowsze stanowisko, twierdząc, że obrazy w kościołach łamią przykazanie zakazujące bożków. W Zurychu rada miejska nakazała w 1524 roku uporządkowane usunięcie obrazów; malowidła pokryto bielą, posągi zdjęto, a niektóre cenne przedmioty przetopiono. W innych miastach, w tym w Bazylei w 1529 roku, tempo wymuszały tłumy. W Anglii rząd Edwarda VI nakazał w latach 1547–1548 usunięcie obrazów z kościołów, a w Szkocji niszczenie obrazów towarzyszyło reformacji z lat 1559–1560.

Najbardziej gwałtowny wybuch nastąpił w Niderlandach. 10 sierpnia 1566 roku, po protestanckim kazaniu, tłum zaatakował kaplicę klasztorną w Steenvoorde we Flandrii. W ciągu kilku tygodni Beeldenstorm, czyli obrazoburczy szał, ogarnął Antwerpię, Gandawę i wiele innych miast, a setki kościołów i klasztorów ogołocono z obrazów. Historycy podkreślają, że zniszczenia były zwykle wymierzone w przedmioty, a nie w ludzi, i często dokonywały ich niewielkie grupy. Surowa reakcja korony hiszpańskiej przyczyniła się do wybuchu długiego powstania, które doprowadziło do niepodległości północnych Niderlandów.

Ikonoklazm łatwo pomylić z anikonizmem, czyli unikaniem wizerunków w kulcie, ale to dwie różne rzeczy. Drugie przykazanie judaizmu zakazuje sporządzania wizerunków do oddawania im czci, a w synagogach na ogół nie ma przedstawień Boga; mimo to starożytne synagogi, takie jak ta w Dura Europos w Syrii, zdobiły malowane sceny biblijne, a z późnoantycznej Palestyny zachowały się mozaiki podłogowe z postaciami ludzkimi.

W islamie Koran potępia bożki, a tradycja przypomina, że Mahomet usunął bożki z Kaaby w Mekce w 630 roku. Niektóre wypowiedzi przypisywane Prorokowi przestrzegają przed twórcami wizerunków, a islamskie budowle religijne posługują się kaligrafią oraz wzorami geometrycznymi i roślinnymi zamiast postaci ludzi czy zwierząt. Uczeni muzułmańscy spierali się o to, jak daleko sięga ta zasada. W pałacach, księgach i przedmiotach codziennego użytku rozkwitała sztuka figuratywna, od pustynnych pałaców Umajjadów po miniatury perskie i z czasów Wielkich Mogołów. Unikanie wizerunków w kulcie ukształtowało więc odrębną i cenioną tradycję artystyczną, a nie brak sztuki.

We wszystkich tych tradycjach spory o obrazy zawsze były sporami o to, jak boskość może być obecna w świecie. Dziś Kościoły prawosławne czczą ikony, wiele Kościołów protestanckich swobodnie korzysta ze sztuki, a szczątki rozbitych posągów w europejskich kościołach zachowuje się jako część ich historii. Ikonoklazm pamięta się nie tyle jako zwykły wandalizm, ile jako znak tego, jak wiele znaczyły wizerunki religijne.