Handel odpustami

Aby zrozumieć odpusty, trzeba zacząć od średniowiecznej teologii pokuty. W nauce katolickiej grzesznikowi, który żałuje i się spowiada, zostaje odpuszczona wina grzechu i jest on uwolniony od kary wiecznej. Pozostaje jednak dług kary doczesnej, który trzeba spłacić uczynkami pokutnymi w tym życiu albo oczyszczeniem w czyśćcu po śmierci. We wczesnym Kościele pokuty były długie i publiczne, czasem trwały latami. Z czasem Kościół pozwolił zamieniać je na inne pobożne uczynki, takie jak modlitwy, pielgrzymki, post czy dary dla ubogich.

Odpust był oświadczeniem Kościoła, że część lub całość tej kary doczesnej zostaje darowana. Odpust cząstkowy mierzono w dniach lub latach, odpowiadających dawnym okresom pokuty; odpust zupełny darowywał całość. Pierwszy wielki odpust zupełny ogłoszono w 1095 roku, gdy papież Urban II obiecał, że tym, którzy wyruszą na krucjatę w czystej intencji, pokuta zostanie uznana za wypełnioną. W 1300 roku Bonifacy VIII rozciągnął odpust zupełny na pielgrzymów nawiedzających Rzym w pierwszym roku jubileuszowym.

Teologowie wyjaśniali źródło tej władzy za pomocą idei skarbca zasług. Ofiara Chrystusa oraz dobre uczynki Marii Panny i świętych wytworzyły nadmiar zasług, większy, niż był potrzebny do ich własnego zbawienia. Kościół, dzierżący klucze dane świętemu Piotrowi, mógł rozdzielać wiernym dobra z tego skarbca. Papież Klemens VI wyłożył tę naukę w bulli Unigenitus w 1343 roku. W 1476 roku Sykstus IV ogłosił, że żyjący mogą uzyskiwać odpusty dla dusz przebywających już w czyśćcu, na zasadzie wstawiennictwa.

Odpusty zawsze były związane ze skruchą i pobożnym uczynkiem, ale tym uczynkiem mógł być datek. W XV wieku głoszenie odpustów stało się dobrze zorganizowanym sposobem zbierania funduszy na kościoły, szpitale, mosty i krucjaty. Zawodowi kaznodzieje, często zakonnicy żebraczy, podróżowali z listami papieskimi, a drukowane świadectwa odpustowe należały do najwcześniejszych wytworów prasy Gutenberga. Listy odpustowe sprzedawano po różnych stawkach w zależności od zamożności nabywcy, a ubodzy mogli je w zasadzie uzyskać w zamian za modlitwę i post. Wielu współczesnych, w tym lojalni katolicy, skarżyło się, że kaznodzieje przesadzają z korzyściami, a zwykli ludzie słyszą prosty przekaz: zapłać, a będziesz zbawiony.

Najsłynniejsza zbiórka zaczęła się od przedsięwzięcia budowlanego. Papież Juliusz II rozpoczął odbudowę Bazyliki św. Piotra w Rzymie w 1506 roku, a w 1515 roku Leon X ponowił odpust na jej sfinansowanie. W dużej części Niemiec głoszenie odpustu powierzono Albrechtowi Brandenburskiemu, który został arcybiskupem Moguncji, sprawując już inne biskupstwa. Aby opłacić wysokie należności za papieską dyspensę, pożyczył pieniądze od domu bankowego Fuggerów i uzgodniono, że około połowy wpływów z jego ziem pójdzie na spłatę tego długu. Układ ten nie był wówczas jawny.

Głównym kaznodzieją był Johann Tetzel, dominikanin z długim doświadczeniem. Wiosną 1517 roku głosił odpust w pobliżu granic elektorskiej Saksonii, w Jüterbogu, ponieważ elektor Fryderyk Mądry zakazał zbiórki na swoich ziemiach. Mieszczanie z Wittenbergi przechodzili przez granicę, by kupować listy. Tetzel nauczał, zgodnie z niektórymi ówczesnymi teologami, że odpust dla zmarłych można uzyskać samym datkiem, bez spowiedzi ofiarodawcy. Rymowanka przypisywana mu przez krytyków, „Gdy tylko grosz w skrzyni zabrzęczy, dusza z czyśćca wyskoczy”, streszcza powszechne wrażenie, choć nie wiadomo, czy rzeczywiście używał tych słów.

Marcin Luter, augustianin i profesor teologii w Wittenberdze, był zaniepokojony, że jego parafianie uważali, iż nie muszą już okazywać skruchy. 31 października 1517 roku wysłał list do arcybiskupa Albrechta, załączając dziewięćdziesiąt pięć tez do akademickiej dysputy o mocy odpustów. Tezy nie odrzucały jeszcze odpustów całkowicie, ale kwestionowały władzę papieża nad czyśćcem i pytały, dlaczego, skoro może go opróżnić, nie czyni tego z miłości, a nie dla pieniędzy.

Popularny obraz Lutra, który w gniewie przybija tezy do drzwi kościoła zamkowego w Wittenberdze, pochodzi z relacji jego współpracownika Filipa Melanchtona, spisanej po śmierci Lutra. Niektórzy historycy wątpili, czy tezy w ogóle zostały wywieszone; inni sądzą, że mogło się to odbyć w zwykły akademicki sposób, ponieważ drzwi kościoła służyły jako uniwersytecka tablica ogłoszeń. Tak czy inaczej, drukarze wkrótce rozpowszechnili tezy w całych Niemczech. Albrecht przesłał je do Rzymu, a Tetzel i inni teologowie odpowiedzieli w obronie władzy papieskiej. W ciągu kilku lat Luter został ekskomunikowany przez Leona X, w 1521 roku, a spór o odpusty przerodził się w debatę o łasce, autorytecie i Kościele, która zakończyła się trwałym podziałem chrześcijaństwa zachodniego.

Kościół katolicki odpowiedział zarówno obroną swojej nauki, jak i reformą praktyki. Na ostatniej sesji w grudniu 1563 roku sobór trydencki oświadczył, że Kościół ma władzę udzielania odpustów i że korzystanie z nich jest pożyteczne, potępiając zarazem „wszelkie niegodziwe zyski” z nimi związane i nakazując biskupom wykorzenienie nadużyć. W 1567 roku papież Pius V poszedł dalej i unieważnił wszystkie nadania odpustów związane z opłatami lub innymi transakcjami finansowymi. Urząd zawodowego kaznodziei odpustowego sobór zniósł już wcześniej.

Odpusty pozostają częścią nauki katolickiej do dziś. W 1967 roku papież Paweł VI zreformował ten system, znosząc liczenie dni i lat i kładąc nacisk na wewnętrzne nawrócenie wierzącego. Lata jubileuszowe nadal oferują odpusty za pielgrzymkę, modlitwę i uczynki miłosierdzia, ale żadnego nie można kupić. Dla protestantów handel odpustami pozostaje symbolem tego, dlaczego rozpoczęła się reformacja, a 31 października obchodzi się jako Dzień Reformacji. Wielu historyków katolickich zgadza się dziś, że nadużycia były rzeczywiste, wskazując zarazem, że sama nauka, właściwie rozumiana, nigdy nie głosiła, że odpuszczenie można kupić.