Średniowieczny handel relikwiami

W świecie późnorzymskim chrześcijanie zaczęli gromadzić się przy grobach męczenników, czyli tych, którzy zginęli za wiarę. Wierzyli, że męczennicy są już z Bogiem i mogą wstawiać się za żyjącymi, a ich szczątki zachowują cząstkę ich świętości. Nad tymi grobami wznoszono kościoły, a od IV wieku relikwie przenoszono do nowych świątyń i umieszczano pod ołtarzami. Historyk Peter Brown nazwał to rewolucją: zmarłych, których dawniej trzymano poza murami miasta, wprowadzono w samo centrum chrześcijańskiego życia.

Relikwie miały wiele postaci. Najbardziej ceniono ciała świętych, całe lub podzielone, ale istniały też relikwie drugiego stopnia: szaty, przedmioty, których święty dotykał, albo tkaniny, które dotknęły grobu. Najcenniejsze ze wszystkich były relikwie związane z samym Chrystusem, takie jak fragmenty Krzyża Świętego, który według tradycji odnalazła w Jerozolimie w IV wieku Helena, matka Konstantyna. Relikwie przechowywano w relikwiarzach ze złota, srebra i drogich kamieni; wiele z nich to dziś arcydzieła w zbiorach muzealnych.

Dla kościoła lub miasta słynna relikwia oznaczała pielgrzymów, ofiary, prestiż i opiekę niebiańskiego patrona. Królowie gromadzili relikwie, by okazać pobożność i potęgę, a cesarze wysyłali je jako dary dyplomatyczne. W 787 roku sobór nicejski II postanowił, że kościoły mają być konsekrowane z użyciem relikwii, co uczyniło je niezbędnymi przy każdym nowym ołtarzu. Popyt rósł szybciej niż podaż. Na łacińskim Zachodzie, gdzie relikwii było mniej niż na bizantyjskim Wschodzie, kościoły spoglądały ku Rzymowi i Ziemi Świętej, a ciała rzymskich męczenników wydobywano z katakumb i wysyłano na północ od Alp, czasem z papieskim błogosławieństwem, a czasem bez niego. Wokół sanktuariów słynnych świętych wyrastały szlaki pielgrzymie, takie jak droga do Santiago de Compostela.

Kościół od wczesnych czasów próbował kontrolować przemieszczanie relikwii. Ustawa cesarza Teodozjusza I z 386 roku zakazywała przenoszenia, dzielenia i sprzedawania ciał męczenników. Mimo to przez całe średniowiecze relikwie kupowano i sprzedawano, często za pośrednictwem wędrownych handlarzy, a także je kradziono. Historyk Patrick Geary nazwał te kradzieże furta sacra, świętymi kradzieżami, i wykazał, że średniowieczni autorzy często wysławiali je w relacjach zwanych translationes. Świętego – dowodzili – nie można przenieść wbrew jego woli; udana kradzież dowodziła, że chciał odejść.

Najsłynniejszy jest przypadek św. Marka. W 828 roku dwaj weneccy kupcy, których tradycja nazywa Buonem z Malamocco i Rustikiem z Torcello, zabrali ciało uważane za ciało ewangelisty z jego kościoła w Aleksandrii, znajdującej się wówczas pod panowaniem muzułmańskim. Według relacji weneckiej ukryli je pod ładunkiem wieprzowiny, aby muzułmańscy urzędnicy go nie przeszukali. Relikwia uczyniła Wenecję miastem św. Marka, a bazylika wzniesiona, by ją pomieścić, stała się symbolem republiki. W 1087 roku żeglarze z Bari wywieźli relikwie św. Mikołaja z Miry w Azji Mniejszej, a nowe sanktuarium świętego uczyniło z Bari ważny ośrodek pielgrzymkowy.

Największe przemieszczenie relikwii przyniosła czwarta krucjata. W kwietniu 1204 roku krzyżowcy, odciągnięci od swego celu, jakim był Egipt, złupili Konstantynopol, stolicę chrześcijańskiego Cesarstwa Bizantyjskiego i miejsce najbogatszego zbioru relikwii w chrześcijańskim świecie. Kościoły ogołocono, a relikwie wywieziono do Wenecji, Francji, Niemiec i dalej. Mnich Gunther z Pairis spisał relację, w której chwalił swojego opata Martina za zdobycie relikwii dla ich klasztoru w Alzacji. Pewien kanonik z Pikardii przywiózł w 1206 roku do Amiens relikwię uważaną za głowę Jana Chrzciciela. Autorzy bizantyjscy, tacy jak historyk Niketas Choniates, opisali złupienie miasta jako katastrofę i świętokradztwo. W 2001 roku papież Jan Paweł II wyraził wobec Kościoła prawosławnego żal z powodu wydarzeń z 1204 roku, a w 2004 roku przekazał patriarsze ekumenicznemu relikwie świętych Grzegorza z Nazjanzu i Jana Chryzostoma, które według przekonania zostały wówczas wywiezione z Konstantynopola.

Tam, gdzie relikwie miały wartość, pojawiały się fałszerstwa. Kilka kościołów twierdziło, że posiada głowę lub ciało tego samego świętego, a fragmenty Krzyża Świętego rozproszone były po całej Europie. Niektóre fałszerstwa były świadomymi oszustwami; inne wynikały z uczciwych pomyłek, gdy relikwie świętego dzielono, przemianowywano lub przypisywano komuś przez późniejsze pokolenia. Nie wszyscy byli łatwowierni. Około 1120 roku mnich Gwibert z Nogent napisał traktat o relikwiach, w którym krytykował klasztor przypisujący sobie posiadanie zęba Chrystusa i przestrzegał przed relikwiami bez wiarygodnej historii. W 1215 roku sobór laterański IV zakazał sprzedaży relikwii i wystawiania ich poza relikwiarzem oraz postanowił, że nowo odkryte relikwie wymagają zatwierdzenia przez papieża.

Krytykę zaostrzała satyra. W Opowieściach kanterberyjskich Chaucera, napisanych pod koniec XIV wieku, Kapelan nosi szklane naczynie pełne „pigges bones” – świńskich kości – by oszukiwać wiejski lud. W XVI wieku Erazm z Rotterdamu wyśmiewał pielgrzymów całujących wątpliwe relikwie, a w 1543 roku Jan Kalwin opublikował Traktat o relikwiach, w którym wyliczał zdublowane głowy, ciała i przedmioty i twierdził, że fragmenty Krzyża Świętego zapełniłyby statek. W XIX wieku francuski uczony Charles Rohault de Fleury zmierzył znane fragmenty i doszedł do wniosku, że razem stanowią znacznie mniej niż jeden krzyż.

Reformacja przyniosła zniszczenie wielu sanktuariów w krajach protestanckich, gdzie reformatorzy uważali kult relikwii za zabobon. Sobór trydencki w 1563 roku obronił cześć oddawaną relikwiom, ale nakazał biskupom usuwać nadużycia i zakazał czerpania z nich zysku. Obowiązujące dziś prawo kanoniczne Kościoła katolickiego nadal zakazuje sprzedaży świętych relikwii.

Relikwie pozostają ważne w katolicyzmie i prawosławiu, a ich kult ma odpowiedniki w innych tradycjach, takie jak buddyjska cześć dla relikwii Buddy przechowywanych w stupach. Wiele średniowiecznych relikwii badają dziś zarówno przyrodnicy, jak i historycy, a niektóre, jak Całun Turyński, wciąż są przedmiotem sporów. Historia handlu relikwiami pokazuje, jak w średniowiecznym świecie szczera pobożność, duma obywatelska, pieniądze i władza mogły stać się nierozłączne.