Gnostycyzm

„Gnostycyzm” to nowożytna nazwa szeregu ruchów religijnych II i III wieku n.e., działających głównie w obrębie wczesnego chrześcijaństwa lub obok niego, które przywiązywały szczególną wagę do gnosis, czyli po grecku „wiedzy”. Nie chodziło o wiedzę książkową, lecz o zbawczy wgląd w prawdziwą naturę Boga, świata i samego siebie. Wiele z tych grup nauczało, że najwyższy Bóg znajduje się całkowicie poza światem materialnym, który stworzył niższy i często nieświadomy stwórca, demiurg.

W mitach zachowanych z kręgów, które badacze nazywają setiańskimi, sfera boska, pleroma („pełnia”), jest wypełniona emanacjami zwanymi eonami. Jeden z nich, Sofia („Mądrość”), działa bez zgody swojego partnera, a z tego przewinienia rodzi się wadliwy stwórca, nazywany czasem Jaldabaothem, który kształtuje materialny kosmos i rządzi nim za pośrednictwem swoich mocy. W ludziach uwięzione są jednak iskry boskiego światła, a zbawiciel, często utożsamiany z Chrystusem, zstępuje, by przebudzić ich do świadomości prawdziwego pochodzenia. Do nauczycieli związanych z takimi ideami należą Bazylides w Aleksandrii i Walentyn, który nauczał w Rzymie w połowie II wieku i którego uczniowie utworzyli uczoną i wpływową szkołę.

Ruchom tym zdecydowanie sprzeciwiali się inni przywódcy chrześcijańscy. Około 180 roku n.e. biskup Ireneusz z Lyonu napisał obszerne dzieło, zwykle nazywane Przeciw herezjom, którego pełny tytuł mówi o zdemaskowaniu „fałszywie tak zwanej wiedzy”; późniejsi autorzy, tacy jak Hipolit i Epifaniusz, dodali kolejne relacje. Gdy w IV wieku Kościół, który stał się ortodoksyjny, ugruntowywał swoje wyznania wiary i pisma święte, grupy te zanikły, choć pokrewne idee pojawiły się ponownie w manicheizmie i późniejszych ruchach dualistycznych.

Przez stulecia nauki gnostyckie znano niemal wyłącznie z pism przeciwników, których relacje miały charakter polemiczny. Zmieniły to odkrycia rękopisów. Kodeksy Bruce’a i Askewa trafiły do Wielkiej Brytanii w XVIII wieku, a Kodeks Berliński, zawierający Ewangelię Marii, nabyto w 1896 roku. Przede wszystkim jednak w 1945 roku miejscowi rolnicy w pobliżu Nag Hammadi w Górnym Egipcie znaleźli trzynaście oprawionych w skórę papirusowych kodeksów w języku koptyjskim, przepisanych w IV wieku i zawierających ponad pięćdziesiąt tekstów, wśród nich Ewangelię Tomasza, Ewangelię Prawdy, Apokryf Jana oraz pisma hermetyczne i platońskie.

Księgi te pozwoliły badaczom poznać takie grupy z ich własnych słów i ujawniły większą różnorodność, niż sugerowali tropiciele herezji. Niektóre teksty są mitologiczne, inne medytacyjne lub etyczne; Ewangelia Tomasza, często zaliczana do tej grupy, jest zbiorem wypowiedzi Jezusa bez rozbudowanego mitu o stworzeniu. Badacze tacy jak Michael Williams i Karen King zakwestionowali więc, czy „gnostycyzm” w ogóle opisuje jedną religię, zauważając, że słowo to ukuto dopiero w XVII wieku. Wielu woli dziś mówić o konkretnych grupach, takich jak setianie i walentynianie, lub używać tego terminu ostrożnie.

Spór dotyczy też początków. Dawniejsi badacze szukali przedchrześcijańskich korzeni w religii irańskiej lub babilońskiej. Większość widzi dziś w tych ruchach owoc spotkania żydowskich pism i ich interpretacji, filozofii platońskiej i wczesnochrześcijańskiej wiary w kosmopolitycznych miastach cesarstwa rzymskiego.

Jedna wspólnota często opisywana jako gnostycka wciąż istnieje: mandejczycy, którzy czczą Jana Chrzciciela i praktykują wielokrotny chrzest w bieżącej wodzie. Od dawna osiadli w południowym Iraku i południowo-zachodnim Iranie, w wielu przypadkach zostali zmuszeni przez wojny i prześladowania do emigracji i żyją dziś w Australii, Europie i Ameryce Północnej. Badacze spierają się, jak blisko ich tradycja jest związana ze starożytnymi ruchami.

Na współczesnym Zachodzie gnosis podejmowano w wielu formach. XIX-wieczni okultyści i teozofowie podziwiali gnostyków jako strażników tłumionej mądrości, a od lat 90. XIX wieku we Francji zakładano niewielkie Kościoły gnostyckie. Carl Jung widział w mitach gnostyckich wyraz psychiki. Publikacja tekstów z Nag Hammadi po angielsku w 1977 roku, a potem nagradzana książka Elaine Pagels Ewangelie gnostyckie (1979), przybliżyły je szerokiej publiczności.

Motywy gnostyckie, takie jak fałszywy świat rządzony przez zwodnicze moce i ukryta iskra przebudzona przez wiedzę, rozbrzmiewają we współczesnej literaturze i filmie, od powieści Philipa K. Dicka po Matrixa (1999). Główne Kościoły chrześcijańskie nadal uważają klasyczne systemy gnostyckie za odejście od ortodoksyjnego nauczania, podczas gdy niektórzy współcześni poszukiwacze duchowi znajdują w nich wizję osobistego przebudzenia. Historycy starają się oddać sprawiedliwość obu stronom, czytając te teksty jako świadectwo niezwykłej różnorodności wczesnego chrześcijaństwa.